Türkiye-Azerbaycan: Kardeşlik Söyleminden Kurumsal Ortaklığa

Aliyev'in 30 Ekim 2026 tarihinde Ankara'da düzenlenen 13. Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Zirvesi'ne katılmaması, Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin niteliği ve geleceği üzerine yeniden düşünmeyi gerektiren önemli bir diplomatik gelişmedir. Azerbaycan'ı zirvede Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov'un temsil etmesi, diplomatik temsilin sürdüğünü gösterse de iki ülke arasındaki siyasi ilişkinin mevcut durumuna ilişkin soru işaretlerini ortadan kaldırmamaktadır [2][3].

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın 21 Ekim'deki telefon görüşmesinde Aliyev'i şahsen davet ettiği biliniyor [3]. Azerbaycan basınında Aliyev'in katılmamasının önceden planlanmış bir programdan kaynaklandığı belirtilirken [2], Aliyev'in yardımcılarına dayandırılan başka bir aktarımda bu kararın Erdoğan'ın 15 Ekim'de Bakü'deki CICA Zirvesi'ne katılmamasına karşılık olduğu ileri sürüldü [4]. Ancak bu ikinci aktarımın, T24'te Deniz Zeyrek'in haberine dayanan ikinci el bir kaynak olduğunu özellikle belirtmek gerekir.

Bu gelişme, Türkiye ile Azerbaycan arasında yıllardır tekrarlanan "Tek millet, iki devlet" söyleminin ötesinde bir soruyu gündeme getiriyor: İki ülke arasındaki stratejik ortaklık, liderlerin kişisel ilişkilerinden bağımsız, kendi kurumsal mekanizmalarıyla işleyebilen bir yapıya dönüşebildi mi?

1. Gerilim kişisel prestijden ibaret değil

Ankara-Bakü arasındaki son gerilimi yalnızca iki liderin kişisel rekabeti veya diplomatik nezaket tartışması üzerinden okumak, meselenin gerçek boyutunu gözden kaçırmak olur. Gerilimin arka planında birbiriyle bağlantılı birkaç gelişme bulunuyor.

Azerbaycan'daki okullarda başörtüsü yasağına yönelik Türkiye'den gelen eleştiriler, iki ülke arasındaki tartışmanın ilk halkalarından birini oluşturdu. Bu eleştirilerin ardından Azerbaycan'ın 30'dan fazla Türk vatandaşının ülkeye girişini yasakladığı bildirildi [2]. Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın danışmanı Oktay Saral'ın görevden alınması da basında Bakü'nün talepleriyle ilişkilendirildi [2][4]. Bunun yanında Azerbaycan'ın İsrail ile geliştirdiği yakın ilişkiler, Türkiye'de özellikle bölgesel güvenlik ve dış politika açısından eleştiri konusu olmaya devam ediyor [2].

Burada iki ayrı ilkeyi birbirinden ayırmak gerekiyor. Aliyev'in bağımsız dış politika belirleme ve ülkesinin çıkarları doğrultusunda karar alma hakkı tartışılmazdır. Ancak stratejik ortaklık, yalnızca egemenlik haklarının karşılıklı tanınmasından ibaret değildir; karşılıklı hassasiyetlerin gözetilmesini, siyasi koordinasyonu ve ortak sorumluluk bilincini de gerektirir.

Bu değerlendirme Ankara için de geçerlidir. Türkiye'nin Azerbaycan karşısında kendisini doğal bir büyük kardeş veya yönlendirici aktör olarak konumlandırması, eşit egemenlik ilkesine dayanan bir ortaklık anlayışıyla bağdaşmayabilir. Dolayısıyla sorun, kimin daha güçlü veya kimin daha haklı olduğundan önce, iki ülkenin stratejik ortaklığı hangi siyasi ve kurumsal ilkeler üzerine inşa edeceğidir.

2. Ekonomik ilişkiler: Yardımlaşma değil, karşılıklı yatırım

Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin en önemli boyutlarından biri ekonomik karşılıklı bağımlılıktır. Ancak bu ilişkiyi tek taraflı bir mali destek veya ekonomik yardım mekanizması olarak değerlendirmek doğru değildir.

SOCAR' ın kendi açıklamalarına ve Türk yetkililerin beyanlarına göre Azerbaycan'ın Türkiye'deki yatırımları 18 milyar doları aşmaktadır [9]. Petkim, STAR Rafinerisi ve TANAP gibi projeler bu ekonomik ilişkinin temel unsurları arasındadır. Bununla birlikte söz konusu rakamın şirket kaynaklı bir açıklamaya dayandığını, ortak projeleri de kapsadığını ve bağımsız bir denetim verisi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirtmek gerekir.

Azerbaycan Devlet Petrol Fonu SOFAZ' ın 28 Ocak 2022 tarihinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'na yatırdığı 1 milyar avroluk mevduat da zaman zaman yanlış yorumlanmaktadır [6]. Altı ay vadeli olarak gerçekleştirilen bu işlem, daha sonra 2022 yılının sonuna kadar uzatılmıştır [7]. İşlem bir swap anlaşması veya karşılıksız mali yardım değildi. Nitekim Azerbaycan Merkez Bankası Başkanı'nın da TCMB ile swap görüşmesi yürütmediklerini söylediği aktarılmıştı.

Bir başka önemli gösterge manatın döviz politikasıdır. Azerbaycan manatı 2017 baharından bu yana ABD doları karşısında 1,70 seviyesinde sabit tutulmaktadır [8]. Türk lirasının değer kaybı, bu nedenle manat/TL paritesine doğrudan yansımaktadır. Bu durumun bilinçli bir ekonomik veya siyasi baskı politikasının kanıtı olduğu söylenemez. Ancak iki ülke arasındaki ekonomik güç algısını ve kamuoyundaki karşılaştırmaları etkileyebilecek bir unsur olduğu açıktır.

Buradan çıkarılması gereken sonuç şudur: Azerbaycan, Türkiye ekonomisinde önemli bir yatırımcıdır; fakat bu yatırımların temelinde ticari getiri, stratejik yatırım ve ekonomik çıkar bulunmaktadır. İlişkiyi karşılıksız yardımlaşma olarak tanımlamak, ekonomik gerçekliği yanlış okumaktır.

3. Bölgesel projeler ve jeopolitik risk

Türkiye-Azerbaycan ilişkilerindeki diplomatik soğukluğun en önemli sonuçları Güney Kafkasya'nın ulaştırma ve enerji mimarisi üzerinde ortaya çıkabilir. RFE/RL'nin 31 Ekim 2026 tarihli değerlendirmesinde de gündeme getirilen mesele, Ankara-Bakü arasındaki siyasi gerilimin ABD ve Avrupa Birliği destekli bölgesel projelere olası etkisidir [1]. 

Bunların başında, Azerbaycan'ı Nahçıvan'a Ermenistan üzerinden bağlamayı hedefleyen TRIPP güzergâhı gelmektedir. Bunun yanında Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı ve Bakü-Tiflis-Erzurum doğal gaz hattı, bölgesel ekonomik ve enerji güvenliğinin temel unsurlarıdır [1].

RFE/RL'nin yazısında görüşüne yer verilen bir analiste göre bu projeler uzun vadeli ticari anlaşmalara, uluslararası konsorsiyumlara ve geniş yatırım ilişkilerine dayanmaktadır; bu nedenle geçici bir diplomatik gerilimin mevcut boru hatlarının işleyişini doğrudan aksatması beklenmemektedir [1]. Ancak siyasi koordinasyonun zayıflaması, yeni projelerin geliştirilmesini ve bölgesel entegrasyonun hızını olumsuz etkileyebilir.

Burada Moskova ve Tahran'ın konumunu da göz ardı etmemek gerekir. Türkiye-Azerbaycan ilişkilerindeki olası bir stratejik boşluk, Rusya ve İran açısından diplomatik manevra alanı yaratabilir. Bununla birlikte iki ülkenin mevcut gerilimden doğrudan kazanç sağlayacağı kesin bir sonuç değil, yakından izlenmesi gereken jeopolitik bir olasılıktır.

Güney Kafkasya, yalnızca Türkiye ve Azerbaycan'ın değil, Rusya, İran, Avrupa Birliği, ABD ve Çin'in de farklı çıkarlarının kesiştiği bir alandır. Bu nedenle Ankara-Bakü ilişkilerindeki siyasi uyumsuzluk, ikili ilişkilerin sınırlarını aşan sonuçlar doğurma potansiyeline sahiptir.

4. Çözüm: Kişisel diplomasiden kurumsal güvenceye

Türkiye'nin Azerbaycan politikasının önemli ölçüde liderler arasındaki kişisel ilişkilere dayanması, stratejik ortaklığı kişisel tercihlere ve dönemsel siyasi atmosferlere açık hâle getirmektedir. Oysa gerçek anlamda stratejik ortaklık, liderlerin birbirleriyle iyi anlaşmasına ihtiyaç duymakla birlikte, yalnızca bu ilişkiye bağımlı olmamalıdır.

Ekonomik iş birliği, enerji güvenliği, ulaştırma koridorları, savunma sanayii, diplomatik koordinasyon ve bölgesel güvenlik konularında kalıcı ve işleyen kurumsal mekanizmalar oluşturulmalıdır.

Carnegie Europe'da Anna Ohanyan'ın 2025 yılında yayımlanan Kafkasya analizinde de Türkiye'nin milliyetçi söylemin ötesine geçerek uluslararası hukuk ve pragmatik bölgesel strateji temelinde hareket etmesi gerektiği vurgulanmaktadır [5]. Bu çalışma mevcut diplomatik krizden önce yayımlanmış olsa da Türkiye'nin bölgesel yaklaşımına ilişkin önemli bir perspektif sunmaktadır.

Ankara açısından öncelik, gerilimi tırmandırmak veya karşılıklı diplomatik hamlelerle prestij mücadelesine girmek değil, ortaklığın kurumsal güvencelerini güçlendirmek olmalıdır. Bakü açısından da bağımsız dış politika yürütme hakkı, ortaklığın karşılıklı yükümlülüklerini ve stratejik sorumluluklarını göz ardı etmek anlamına gelmemelidir.

Türkiye ile Azerbaycan'ın ilişkileri, iki liderin kişisel yakınlığından çok daha büyük bir tarihsel ve jeopolitik anlam taşımaktadır. Bu ilişkinin geleceği, kişisel diplomatik jestlerden ziyade kurumsal güven, ekonomik karşılıklı bağımlılık ve ortak bölgesel çıkarlar üzerine inşa edilmelidir.

Sonuç: Kardeşlik söylemi stratejik kuruma dönüşmeli

Aliyev'in Ankara'daki TDT Zirvesi'ne katılmaması, tek başına Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinde stratejik bir kopuş anlamına gelmez. Ancak bu gelişme, iki ülke arasındaki ortaklığın hangi temeller üzerinde yükseldiğini sorgulamayı gerekli kılmaktadır.

Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın zirvede Türk dünyası ülkeleri arasında ayrışmaya yer olmadığı yönündeki mesajı, bu açıdan önemlidir. Fakat siyasi birlik çağrıları, ancak kurumsal iş birliğiyle anlam kazanır.

Türkiye'nin Azerbaycan ile ilişkilerini yalnızca tarihsel kardeşlik, milliyetçi söylem veya liderler arasındaki kişisel yakınlık üzerinden tanımlaması artık yeterli değildir. Aynı şekilde Bakü'nün de Ankara ile ilişkilerini dönemsel diplomatik hassasiyetlere göre yeniden konumlandırması, uzun vadeli ortaklık perspektifini zayıflatabilir.

Türk dünyasının geleceği, sembolik dayanışma ifadelerinden çok ekonomik bütünleşme, siyasi koordinasyon, karşılıklı güven ve kurumsal kapasiteye bağlıdır.

Çünkü kardeşlik bir tarih ve aidiyet meselesidir; stratejik ortaklık ise güven, çıkar ve kurumsal sorumluluk üzerine inşa edilir. Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin önündeki asıl sınav, bu ikisini birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısı hâline getirebilmektir.

Prof. Dr. Mahmut Can Yağmurdur MD

Genel Cerrahi ve Cerrahi Onkoloji Uzmanı · 8 Kasım 2026