88 Yıldır Dinmeyen Özlem, “Bir Cumhuriyetin Sağlık Mirası: 10 Kasım’dan Tek Sağlık’a”

**İnsanı, Hayvanı ve Doğayı Birlikte Korumak: Atatürk’ün Halk Sağlığı Ufkundan Tek Sağlık’a**

10 Kasım, yalnızca bir vedanın değil, akılla kurulan bir ülkenin ortak sorumluluğunu hatırlama günüdür. Selçuklu ve Osmanlı sağlık mirasından Cumhuriyet’in koruyucu sağlık hamlelerine uzanan birikim, bugün insan, hayvan, bitki ve ekosistem sağlığını birlikte gözeten Tek Sağlık yaklaşımı için güçlü bir başlangıç noktası sunuyor.

**Yazar:** Bekir Metin, **Yayın:** Tek Sağlık | 10 Kasım 2026

---

Mustafa Kemal Atatürk’ü anarken, bir ömrün sona erişinden çok daha fazlasını düşünürüz: savaşların yıprattığı bir toplumun yeniden ayağa kalkışını, ortak iradeyle kurulan Cumhuriyet’i ve bu ülkenin geleceğine duyulan inancı… 10 Kasım 1938’den bu yana 88 yıl geçti. Özlem dinmedi; çünkü Atatürk’ün açtığı yol, her kuşağın kendi zamanında yeniden anlamlandırdığı bir sorumluluk olarak yaşıyor.

Bu sorumluluğun en somut alanlarından biri sağlıktır. Bir ülkenin bağımsızlığı, yurttaşlarının hastalıklardan korunabildiği, tedaviye erişebildiği, sağlıklı çevrede yaşayabildiği ölçüde güç kazanır. Bugün “Tek Sağlık” dediğimiz yaklaşım da bu hakikati geniş bir çerçevede ifade ediyor: İnsan sağlığı; hayvanların, bitkilerin, gıdanın, suyun, toprağın ve ekosistemlerin sağlığından ayrı düşünülemez.

Geçmişten devralınan sağlık hafızası

Anadolu’nun sağlık tarihi, Cumhuriyet’le başlamadı. Selçuklu dönemindeki dârüşşifalar; tedavi, tıp bilgisi ve kimi örneklerde eğitim işlevlerini bir araya getiren kurumlar olarak şehir yaşamının parçasıydı. Osmanlı döneminde bu kurumlar ve vakıf geleneği farklı biçimlerde sürdü. Vakıflar, dönemin koşulları içinde sağlık hizmetlerinin finansmanına ve yoksulların bakımına katkı sağladı. Bu tarihsel deneyim, bugünkü sistemle aynı kurum yapısına sahip değildi; ancak sağlık hizmetinin toplumsal dayanışma, kamusal sorumluluk ve bilgi aktarımıyla ilişkisini gösteren değerli bir mirastı.[1]

Osmanlı’nın son döneminde modern tıp eğitimi, karantina, salgınlarla mücadele ve sağlık idaresi alanlarında yeni kurumlar kuruldu. Cumhuriyet’in kurucuları bu birikimi devralırken, uzun savaşların, yoksulluğun ve salgınların ağır sonuçlarıyla da karşı karşıyaydı. 1923’te ülkede 554 hekim, 69 eczacı, 4 hemşire ve 136 ebe bulunuyor; 86 yataklı tedavi kurumunda 6.437 yatak hizmet veriyordu. Bu tablo, yeni devletin önündeki ihtiyacın yalnızca hastane açmak olmadığını; sağlık insan gücü yetiştirmekten koruyucu hizmetleri köylere ulaştırmaya kadar kapsamlı bir kuruluş programı gerektiğini ortaya koyuyordu.[2]

Cumhuriyet’in kuruluşunda sağlık, devlet kurma işiydi

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasından hemen sonra, 2 Mayıs 1920 tarihli 3 sayılı Kanun’la Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti kuruldu. Bu adım, Kurtuluş Savaşı sürerken dahi halk sağlığının ertelenemeyeceğini gösteriyordu. Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edildi; dolayısıyla 2026, Cumhuriyet’in 103. yılıdır. Atatürk’ün liderliğinde yürütülen kuruluş sürecinde eğitim, hukuk, ekonomi, kamu yönetimi ve sağlık alanları birbirini tamamlayan dönüşüm başlıklarıydı.[3]

Erken Cumhuriyet sağlık siyasetinin öncelikleri arasında salgın hastalıklarla mücadele, koruyucu hekimliğin örgütlenmesi, hekim ve yardımcı sağlık çalışanı yetiştirilmesi, sağlık mevzuatının kurulması ve hizmetin ülke sathına yayılması vardı. Dr. Refik Saydam’ın öncülüğünde sağlık hizmetlerinin merkezi planlanması, koruyucu sağlık hizmetlerine ağırlık verilmesi, yerel düzeyde tedavi hizmetlerinin geliştirilmesi ve insan gücünün artırılması hedeflendi. Sıtma, trahom, verem, frengi ve kuduz gibi hastalıklarla mücadele; aşı ve laboratuvar kapasitesi; doğum ve çocuk sağlığı hizmetleri bu çizginin önemli parçaları oldu.[2]

1928 tarihli Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun ile 1930 tarihli Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, sağlık mesleklerinin ve toplum sağlığını korumaya yönelik kamu görevlerinin hukuki çerçevesini oluşturdu. Hıfzıssıhha kurumları, tanı ve araştırma kapasitesinin yanı sıra aşı ve biyolojik ürünler alanında da ülkenin kendi imkânlarını geliştirme arayışını temsil etti.[2] Bu adımları yalnızca geçmişte kalmış kurumlar olarak değil, bilimsel bilgiye dayanan, önlemeyi önceleyen ve kamu sorumluluğunu kurumsallaştıran bir yaklaşımın parçaları olarak okumak gerekir.

Atatürk’ün cephedeki komutanlığı, karşısındaki askere ve sivile yaklaşımı, savaşın ardından kurduğu siyasal düzen ve toplumsal reformları farklı tarihsel başlıklardır; sağlık alanında ise mirasının ölçüsü, kurumsal kapasiteyi ve toplumun yaşam koşullarını geliştirme hedefinde aranmalıdır. Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında sağlık, bireysel tedavinin ötesinde ulusal kalkınmanın, eşit yurttaşlığın ve bağımsızlığın temel unsurlarından biri olarak görüldü.

Bugünün riskleri, tek bir kurumun sınırını aşıyor

Yirmi birinci yüzyılda sağlık tehditleri daha karmaşık ve birbirine bağlı. Zoonotik hastalıklar, antimikrobiyal direnç, gıda kaynaklı riskler, iklim değişikliğinin etkileri, biyolojik çeşitlilik kaybı, hava ve su kirliliği; tek bir bakanlığın veya meslek grubunun tek başına çözebileceği sorunlar değil. İnsanlarda ortaya çıkan bir enfeksiyon hayvan popülasyonlarındaki değişimle, arazi kullanımıyla, yaban hayatıyla, üretim ve ticaret zincirleriyle bağlantılı olabilir. Antibiyotiklerin insan ve hayvan sağlığındaki kullanımı, atık su ve tarımsal uygulamalarla çevreye taşınan direnç öğeleriyle birlikte ele alınmalıdır.

“Tek Sağlık, insan, hayvan, bitki ve ekosistem sağlığını birbirine bağlı kabul ederek farklı disiplin ve sektörlerin birlikte çalışmasını gerektiren bütüncül bir yaklaşımdır. DSÖ, FAO, Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH) ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), 2022’de ortak Tek Sağlık Eylem Planı’nı yayımladı. Planın uygulama dönemi Ağustos 2026’da 2029’a uzatıldı.”[4]

Bu çerçeve, yalnızca bir salgın çıktığında masaya oturmayı değil; riskleri önceden izlemeyi, ortak verilerle değerlendirmeyi, laboratuvar ve saha kapasitesini birlikte geliştirmeyi, toplumu doğru ve zamanında bilgilendirmeyi öneriyor. Tek Sağlık, insan hekimliğinin veya veteriner hekimliğinin alanını daraltan bir yaklaşım değildir. Aksine, her mesleğin uzmanlığını koruyarak bu uzmanlıkları ortak hedefler etrafında buluşturur; bitki sağlığı, gıda güvenliği ve çevre bilimlerini de aynı işbirliği zeminine katar.

Türkiye için ortak akıl ve uygulanabilir bir yol haritası

Türkiye’de Tek Sağlık alanında farkındalık ve kurumlar arası temaslar gelişiyor. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın yayımladığı çalıştay duyurusu, Sağlık Bakanlığı ile Tarım ve Orman Bakanlığının yanı sıra akademisyenlerin, hekimlerin, veteriner hekimlerin, eczacıların, bitki sağlığı uzmanlarının ve sivil toplumun ulusal koordinasyon mekanizması üzerine görüş alışverişini kayda geçiriyor.[5] Bu, önemli bir başlangıçtır. Kalıcı ilerleme için diyalogun görev, yetki, kaynak ve hesap verebilirlik içeren bir çalışma düzenine dönüşmesi gerekir.

Türkiye için yeni bir “Tek Sağlık” yapılanması, mevcut kurumların birikimini bir araya getiren ve şu temel adımlara dayanan ulusal bir yol haritası üzerine kurulabilir:

1. Üst düzey, kalıcı koordinasyon: Sağlık, tarım ve orman, çevre, yerel yönetim, eğitim ve araştırma kurumlarının düzenli temsil edildiği; gerektiğinde afet ve içişleri birimlerini de sürece katan bir ulusal koordinasyon mekanizması oluşturulmalı. Görev tanımları, karar alma usulleri, bütçe ve kamuya açık yıllık raporlama baştan belirlenmelidir.

2. Ortak sürveyans ve veri paylaşımı: İnsan, hayvan, bitki, gıda ve çevre verileri; mahremiyet, veri güvenliği ve mesleki sorumluluk ilkeleri gözetilerek uyumlu biçimde izlenmeli. Erken uyarı göstergeleri ve birlikte çalışabilir laboratuvar ağları, salgın ve direnç risklerinin daha erken fark edilmesine yardım eder.

3. Önleme ve yerel kapasite: Aşılamadan gıda hijyenine, vektör kontrolünden temiz suya, yaban hayatı izlemesinden antibiyotiklerin akılcı kullanımına uzanan programlar birlikte tasarlanmalı. İl ve ilçelerde sağlık, veterinerlik, ziraat, çevre ve yerel yönetim ekipleri için ortak eğitim ve tatbikatlar yapılmalıdır.

4. Bilim, eğitim ve toplum katılımı: Üniversitelerde disiplinlerarası eğitim ve araştırma desteklenmeli; ortak risk iletişimi geliştirilmeli. Çiftçiler, hayvan yetiştiricileri, sağlık çalışanları, yerel topluluklar ve sivil toplum karar süreçlerinde söz sahibi olmalıdır.

5. Ölçülebilir hedefler ve sürdürülebilir finansman: İnsan ve hayvan kaynaklı salgınların erken tespiti, antimikrobiyal kullanım ve direnç eğilimleri, güvenli gıda, çevresel göstergeler ve müdahale süreleri gibi ölçütler izlenmeli. Başarı, yalnızca toplantı sayısıyla değil, önlenen risk ve güçlenen hizmet kapasitesiyle değerlendirilmelidir.

Bu adımlar, hazır bir modelin kopyalanması anlamına gelmemeli. Türkiye’nin coğrafi konumu, hayvancılık ve tarımsal üretim yapısı, göç yolları, biyolojik çeşitliliği, kentleşme dinamikleri ve mevcut kurumları dikkate alınarak tasarlanmalı. Kamu kurumlarının anayasal ve yasal sorumluluğu korunurken, üniversiteler, meslek örgütleri ve sivil toplum bilimsel katkı ve toplumsal güven için etkin ortak olmalıdır.

Uluslararası Tek Sağlık Derneği: işbirliğine açılan bir kapı

Yeni kurulan (16 Ekim 2026) Uluslararası Tek Sağlık Derneği, tam da bu ihtiyacın görünür olduğu bir dönemde önemli bir işaret fişeği olabilir. Dernek; farklı disiplinlerin buluşacağı tarafsız bir bilim ve diyalog alanı kurabilir, Türkiye’deki çalışmaları uluslararası ağlarla buluşturabilir, ortak eğitim ve araştırmaları destekleyebilir, politika önerilerini kanıta dayalı biçimde kamuoyuna taşıyabilir. Bunun için kapsayıcı üyelik, şeffaf yönetim, çıkar çatışmalarının açıklanması, bilimsel bağımsızlık ve kamu kurumlarıyla yapıcı işbirliği temel ilkeler olmalıdır.

Dernek bir kamu otoritesinin yerini alamaz; ama kamunun, bilimin ve toplumun aynı masada daha etkili buluşmasına yardımcı olabilir. İlk dönem için yayımlanacak bir kuruluş bildirgesi, yıllık Tek Sağlık forumu, disiplinlerarası eğitim programları, genç araştırmacı ağı ve Türkiye’nin önceliklerini tanımlayan bir politika notu bu misyonu somutlaştırabilir. Böylece dernek, yalnızca yeni bir kurumsal isim değil; birlikte çalışma kültürünün taşıyıcısı olur.

10 Kasım’dan geleceğe

10 Kasım’ın sessizliği, geçmişe kapanmak için değil, geleceğe karşı sorumluluğumuzu hatırlamak içindir. Atatürk ve silah arkadaşlarının kurduğu Cumhuriyet, her kuşağa kendi çağının ihtiyaçlarına yanıt verme ödevi bırakıyor. Kuruluş yıllarında salgınlarla, sağlık insan gücü eksikliğiyle ve yoksullukla mücadele ederek atılan adımlar, bugünün bilim ve kurumlarıyla yeni bir aşamaya taşınabilir.

Selçuklu ve Osmanlı’dan devralınan sağlık hafızası, Cumhuriyet’in koruyucu sağlık ve kurumsallaşma hamlesi, bugünün Tek Sağlık anlayışıyla aynı şey değildir; fakat aralarında insanı ve toplumu koruma sorumluluğu bakımından anlamlı bir tarihsel bağ kurulabilir. Bu bağı günümüzün bilimiyle güçlendirmek; insanı, hayvanı, bitkiyi ve ortak yaşam çevremizi birlikte gözeten bir sağlık sistemi kurmak, Cumhuriyet’in geleceğine yapılacak en değerli katkılardan biridir.

88 yıldır dinmeyen özlem, yalnızca anmanın değil, emanet edilen ortak geleceği korumanın da çağrısıdır.

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni; Küresel Sağlık Yönetişimi ve Diplomasi Lideri | D.S.Ö Türkiye Ülke Ofisi Başkanı (Eski) | Baş Editör |teksaglik.org (Tek Sağlık) Kurucusu · 10 Kasım 2026