“Tek Sağlık Düşüncesi” Yolculuğunda Son Yirmidört Yıl: 1. Bölüm.

Bu makale serisi, Türkiye’de modern Halk Sağlığı disiplininin kurucusu ve sosyalleştirilmiş sağlık hizmetlerinin mimarı Prof. Dr. Nusret FİŞEK (21.11.1914-3.11.1994), Eğitim bilimci Yrd. Doç. Dr. Mevlüt TAŞTAN (1.2.1956-3.11.2017) ile dünyada Veteriner Hak Sağlığı’nın kurucu babası, ömrünün son yıllarında “Tek Sağlık Düşüncesi’nin” güçlü savunucusu olan, “asırlık sağlık çınarı” Prof. Dr. James H. STEELE (3.4.1913-10.11.2013)’nin aziz hatıralarına armağan edilmiştir. Her üç bilim insanının sağlık ve eğitim bilimlerine katkıları, insanlığa kazandırdıkları değerler ve saygın emekleri için sonsuz teşekkür ediyor, anılarını saygıyla selamlıyorum…

Giriş

Bilim tarihinin deneyimlerinden beslenerek, eleştirel düşünceyle güncellenen, son 20 yılda dört kez tanımsal evrim geçirerek olgunlaşan ve 2021’den beri oldukça geniş kabul gören tanımıyla “Tek Sağlık: insanların, hayvanların ve ekosistemlerin sağlığını sürdürülebilir bir şekilde dengelemeyi ve optimize etmeyi amaçlayan bütüncül ve birleştirici bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım, insan sağlığının, evcil ve yabani hayvanların, bitkilerin ve daha geniş çevrenin (ekosistemler de dahil olmak üzere) sağlığının yakından bağlantılı ve birbirine bağımlı olduğunu kabul eder. Bu yaklaşım, refahı teşvik etmek ve sağlık ve ekosistemlere yönelik tehditlerle mücadele etmek için toplumun çeşitli düzeylerindeki çok sayıda sektörü, disiplini ve topluluğu bir araya getirirken, temiz su, enerji ve hava, güvenli ve besleyici gıda gibi ortak ihtiyaçları karşılamayı, iklim değişikliğiyle mücadele etmeyi ve sürdürülebilir kalkınmaya katkıda bulunmayı amaçlamaktadır. [1] Tek Sağlık Üst Düzey Uzmanlar Paneli (TSÜDUP veya OHHLEP; One Health High Level Expert Panel) tarafından geliştirilen bu tanım Tek Sağlık Düşüncesinin önemini ve stratejik potansiyelini vurguladığı gibi, TSD’nin ilgi ve konu kapsamını oldukça genişletmiştir.

Bilimsel verilerle ve akademik birikimle süregelen sağlık sorunlarına “etkileşimli bağlantısallık” penceresinden ve bütüncül çerçeveden bakıldığında, Tek Sağlık Düşüncesinin (TSD) kökleri 19. yüzyılın ikinci yarısına uzanıyor olmakla birlikte, 21. yüzyıldaki gelişmelerle ulusal ve uluslararası ölçekte kurumsallaşarak hak ettiği yere ulaştırmıştır. Ancak Antroposen’in son yarım yüzyılına damga vuran ve sosyoekonomik, sosyoekolojik, sosyokültürel zararlı etkileri sürekli artan, küresel ölçekte ve değişik boyutlarda genişleyen “Antroposenik tehditler” karşısında   gelinen bu aşamanın yeterli olduğunu söylemek fazla iyimserlik olur. [2]

Dünyada TSD’nin gelişimini doğru kavrayabilmek için tarihsel sürece sadece zoonozlar penceresinden değil, aynı zamanda son yarım yüzyılda gündem olan ve özellikle yeniçıkan patojenler ve/veya yeniçıkan enfeksiyonlar konusuna ve ekolojik dinamiklerine bakmakta yarar var. Bu bağlamda, 20. yüzyılın son çeyreğini ve 21. yüzyılın hemen başlangıç yıllarını sorgulamak gerekir. Eğer son yarım yüzyıl bu kapsamda değerlendirilirse, bu yüzyılda tanımlanan AIDS, SARS, MERS… gibi salgınların etkeni “yeniçıkan patojenlerin” daha önce hiç görülmemiş Yeniçıkan Enfeksiyon Hastalıkları (YEH’ler) ve/veya Yeniçıkan Zoonotik Hastalıkları (YZH’ler) gibi hastalıklarla insanlığa büyük acılar yaşatmış ve devasa sosyoekonomik sorunlar yaşatmıştır.[2] Bütün bunlar ve zamanla gelişen “Karmaşık Sağlık Sorunları (KSS’ler)” bilim dünyasında yeni bir sorgulamayı başlatmış, “etkileşimli bağlantısallıkla” ortak düşünceyi ve yeni disiplinlerarası işbirliği yaklaşımını gündeme getirmiştir.[3], [4] Her ne kadar “Tıp Enstitüsü (IOM)’nün 1992 ve 2003 yıllarında yaptıkları çalıştaylar ve raporlarında [3], [4], hatta 2009 yılında yayımlanan raporda[5] “Tek Sağlık” terimine hemen hiç yer verilmemiş olsa da, bu disiplinlerarası ve/veya mesleklerarası çok-disiplinli çalışmaların, sağlık alanında önemli bir yeri olduğunu vurgulamalıyız. Bu çalıştay raporlarında vurgulanan bilimsel saptamaların özellikle Epidemiyoloji, Mikrobiyoloji terminolojisinde yeni bir düşünce akımını ya da sağlıkta yeni paradigmayı başlattığını, deyim yerindeyse Tek Sağlık Düşüncesinin ön hazırlığını gündeme getirdiğini söyleyebiliriz. Fakat terim olarak Tek Sağlık (One Health) 2003 yılında gündeme gelmiş ve çok kısa sürede bilim literatüründeki yerini almıştır. Bu konuda yapılan bilimsel tespitlerde kendisi yapan hayatı uzmanı olan Veteriner hekim Dr. William Karesh Washington Post gazetesine 7 Nisan 2003’te yapmış olduğu açıklamada “Günümüzün sağlık sorunlarının ayrı ayrı hekimliği olmamalı. Sağlığın hekimi, veteriner hekimi, yaban hayatı veteriner hekimi olmamalıdır. Her meslek kendi sorumluluğunu taşımalıdır.  Sağlık bir tanedir -yani only One Health” diyerek Tek Sağlık terimini literatüre kazandırmıştır.[6]

Dünyada ‘Tek Sağlık Düşüncesi’ Yolculuğunun 24. Yılı

Son çeyrek yüzyılda Tek Sağlık terimi 2003'ten 2026 yılına ve günümüze kadar süregelen 23-24 yıllık süreçte sadece sıradan “moda bir sözcük veya terim” olmanın çok ötesine geçerek, hem akademik dünyada ve hem de gelişmiş kurum, kuruluşlarda, Sivil Toplum Kuruluşlarında (STK’larda) ve toplumda oldukça kabul görmüştür. Tek Sağlık 2020’den başlayarak, COVID-19 zoonotik pandemik salgını sürecinde ve sonrasında -özellikle son 5 yılda- sağlık alanının uluslararası üst kuruluşlarında (Dünya Sağlık Örgütü-DSÖ/WHO, Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü-DHSÖ/WOAH, Birleşmiş Milletler Gıda Tarım Örgütü-GTÖ/FAO ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı-BMÇP/UNEP) ve bunlara bağlı birimler ve/veya bölge ofislerinde oldukça hızlı ve yaygın şekilde yer verilmeye başlanmıştır.[7]  Tek Sağlık ile ilgili uluslararası düzeyde etkinliği olan sivil toplum kuruluşları Tek Sağlık Girişimi [8] , Tek Sağlık Komisyonu[9] ve Küresel Tek Sağlık Topluluğu[10] gibi toplulukların büyük emekleri sonucunda 2026'da oldukça önemli bir aşamaya gelmiştir

Dolaysıyla, bu süreçte hem Nisan 2026'da gerçekleştirilen Tek Sağlık Zirvesinde [11], hem Eylül 2026'da toplanan 81. Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda (BMGK/UNAG81’de) [12] ve hem de diğer ulusal/uluslararası Tek Sağlık Platformlarında [13] “Tek Sağlık Yaklaşımı Neden Sosyal Bilimlere İhtiyaç Duyuyor?” gibi güncel sorularla KSS’ler sorgulanmakta, konular sorgulanmaktadır. Son yıllarda -çoğunluğu sözel veya iyi niyet düzeyinde bile olsa-içinde yaşadığımız küresel sağlık sorunlarının çözümü için bir stratejik düşünce yaklaşımı olarak Tek Sağlık daha çok öne çıkmaktadır. 

Bu bağlamda 25 Eylül 2026’da gerçekleştirilen ve “Dünya liderleri, dünyayı gelecekteki pandemilerden koruma taahhütlerini yineledi. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 2. Yüksek Düzeyli Toplantısı, COVID-19'dan alınan dersler ve uluslararası sağlık işbirliğindeki son gelişmelerden yola çıkarak, salgınların önlenmesi, hazırlığı ve müdahalesi konusunda küresel eyleme duyulan ihtiyacın altını çizdi.”[12]  vurgusunun ağırlık kazandığı BMGK /UNAG81’de “Pandemilerin önlenmesinin salgın başlamadan çok önce başladığını kabul eden bildiri, insan, hayvan ve çevre sağlığı arasındaki bağlantıları ele alan Tek Sağlık yaklaşımının önemini vurgulamaktadır.” görüşüne yer verilmiştir.

Pandemiden Sonra: ‘Güncel Tek Sağlık Düşüncesi’ Dönemi

Yukarıda verilen gelişmelere kronolojik bir sırayla bakıldığında, Tek Sağlık Düşüncesi (TSD) özellikle 2020 ve sonrasındaki ulusal/uluslararası kurum ve kuruluşların Tek Sağlık konusunda yaptıkları bilimsel toplantılar [13], seri halindeki Dünya Kongreleri [14], [15] ve 2013 yılında yayımlanan iki Tek Sağlık kitabı [16], [17]   ile Tek Sağlığın konu kapsamı, bilimsel, yönetişimsel etkinlikler yelpazesi oldukça genişlemiştir. Amerika Birleşik Devletleri’nde, Ulusal Tıp Enstitüsünde 1992’de gerçekleştirilen çalıştayda [3] “Patojen mikroplar dayanıklı, tehlikeli düşmanlar olabilir. Onların tek tek ortaya çıkmasının zaman ve yerini tahmin etmek imkânsız olsa da biz yeni mikrobiyal hastalıkların ortaya çıkacaklarından emin olabiliriz” öngörüsüyle vurgulandığı gibi insanlık son yarım yüzyılda pek çok yeniçıkan patojeni tanıdı ve bir seri endemik, epidemik ve de pandemik salgınlara tanık oldu, onların sosyoekonomik sosyopsikolojik etkileriyle yüzleşti. Bütün bu birikimlerin ışığında söylemek gerekirse özellikle son 10-15 yıllık süreçte Tek Sağlık şemsiyesi tanımlanmış [18], son beş yılda deneyimlenen gelişmeler ışığında bu “şemsiyenin güncellenmesi” gündeme getirilmiştir.[19]  

Özellikle COVID-19 zoonotik pandemik salgını sonrasında, sağlık yönetişiminde meydana gelen değişimler ve devam eden süreç “etkileşimli bağlantısallık” ve nesnellikle değerlendirildiğinde, bütüncül paradigmanın geçmiş 15-20 yılı “Modern Tek Sağlık Dönem” olarak değerlendirilir ise, 2020 ve sonrası yılları “Güncel Tek Sağlık Düşüncesi” dönemi olarak adlandırmak yanıltıcı olmayacaktır.[20] Dolayısıyla, gelişmelere bütüncül açıdan bakıldığında son 5-6 yıllık süreçte TSD oldukça önemli ivme kazanmış, akademide, toplumda ve sağlığın uluslararası üst kuruluşlarında geniş bir kabul görmüştür.

Bu yıl 3 Kasım 2026'dan başlayarak süregelen 11. Dünya Tek Sağlık Günü Etkinliklerine [21] katılımlar ile yerel, ulusal, bölgesel veya küresel ölçekte düzenlenen bilimsel etkinlikler dikkate alınırsa yukarıda vurgulanan “Güncel Tek Sağlık Düşüncesi” dönemi daha da anlamlı hale gelmektedir. Hem bu yıl işlenen konuların ayrıntısına, hem 11. Dünya Tek Sağlık Günü Etkinliklerine ilgi duyan okuyucular 3 Kasım 2016’dan 3 Kasım 2026’ya 11 yıllık Dünya Tek Sağlık Günü Etkinliklerinin içeriklerini kronolojik olarak Tek Sağlık Komisyonu web sayfasında [9] yer alan küresel harita üzerinden inceleyebilir.

Özetle vurgulamak gerekirse, insanlık Dünya Tek Sağlık Günü Etkinliklerinin 10. yılını geride bırakmış, 11. yıl etkinlikleri ile yola devam ediyor. Bu bağlamda, Tek Sağlık konusunda gelinen noktada oldukça önemli bilimsel, düşünsel, mesleki, mesleklerarası, disiplinlerarası işbirliği etkinlikleri, çeşitli gelişmeler ve kayda değer başarılar sağlanmıştır. TSÜDUP uzamaları tarafında hazırlanan ve 2022-2026 sürecini kapsayan “Tek Sağlık Ortak Eylem Planı” raporunun [22] geçerlilik süresi Ağustos 2026’da yapılan açıklama ile 2029 yılına kadar uzatılmıştır.  Bu uzatma kararından anlaşılacağı üzere, küresel ölçekli KSS’ler ve süregelen Antroposenik tehditler konusunda henüz her şeyin çözüme ulaştığını söylemek oldukça abartılmış iyimserlik olur. Dolayısıyla, son çeyrek yüzyılda TSD’nin kurumsallaşması yolunda önemli adımlar atılmış olmakla birlikte, süregelen işbirliği ve çabaların “bütüncül paradigmanın doğasına uygun oranda” henüz düşünceden, sözden, planlamadan eyleme geçilebildiğini söylemek olanaksızdır. Bu nedenle TSD’nin her zamankinden daha çok işlevselleştirilmesine gereksinim vardır. Bu gereksinimi optimize etmek ve sürdürülebilir kılmak, 21. yüzyıl yurttaşlık görevidir.   (Devamı gelecek)

Rüştü Taştan PhD

Dr. Öğr. Üyesi · 10 Kasım 2026