İklim Değişikliği ve Tek Sağlık

İklim değişikliği insan sağlığını yalnızca sıcak hava dalgaları ve afetler üzerinden değil; hava, su, gıda, geçim kaynakları, biyolojik çeşitlilik ve sağlık hizmetlerinin sürekliliği üzerinden etkiler. Bu etkiler insan, hayvan, bitki ve ekosistem sağlığını birlikte ele alan Tek Sağlık yaklaşımının önemini artırır. Makale iklim duyarlı sağlık sonuçlarını, çevresel riskleri, gıda ve su güvenliğini, eşitsizlikleri ve sağlık sistemlerinin uyumunu inceler. Ardından Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Taraflar Konferanslarının (COP1–COP31) gelişimini özetler. COP31, 9–20 Kasım 2026’da Antalya’da yapılması planlanan yaklaşan toplantı olduğundan bu metin sonuç öngörmez; Türkiye için sağlık ve Tek Sağlık önerileri sunar. Temel sav şudur: iklim eylemi halk sağlığının korunması ve eşitsizliklerin azaltılmasıyla birlikte tasarlanmalı; sağlık, veterinerlik, tarım, su, çevre ve dış politika kurumları ortak risk bilgisi ve hesap verebilir hedeflerle çalışmalıdır.

Anahtar kelimeler: İklim değişikliği, Tek Sağlık, halk sağlığı, gıda güvenliği, su güvenliği, COP, sağlık diplomasisi, Türkiye.

1. Giriş: İklim krizi neden sağlık meselesidir?

İklim değişikliği, küresel ortalama sıcaklığın yükselmesinden ibaret değildir. Atmosfer ve okyanusların ısınması, yağış rejimlerinin değişmesi, buz ve kar örtüsünün azalması, deniz seviyesinin yükselmesi ve aşırı hava olaylarının şiddetlenmesi; insanların yaşadığı çevreyi ve temel hizmetleri dönüştürür. Sağlık etkileri kimi zaman doğrudan, kimi zaman gıda fiyatları, su kesintileri, bulaşıcı hastalıklar, göç veya sağlık hizmetinin aksaması gibi dolaylı yollarla ortaya çıkar.[1]

IPCC, insan kaynaklı iklim değişikliğinin her bölgede sıcak hava dalgaları, kuraklık, yoğun yağış ve diğer aşırı olayları etkilediğini; mevcut etkilerin gıda ve su güvenliğini zayıflattığını ve sağlığa zarar verdiğini yüksek güvenle değerlendirir.[2] Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), 2030–2050 arasında iklim değişikliğinin yetersiz beslenme, sıtma, ishal ve sıcaklık stresi üzerinden yılda yaklaşık 250 bin ek ölüme yol açabileceğini tahmin eder. Bu, belirli hastalıkları kapsayan bir tahmindir; iklim kaynaklı toplam ölüm yükünün eksiksiz sayımı değildir.[1]

Tek Sağlık yaklaşımı insan, evcil ve yabani hayvan, bitki ve ekosistem sağlığının birbirine bağlı olduğunu kabul eder. Habitat kaybı ve arazi kullanımındaki değişim insan-yaban hayatı temasını değiştirebilir; sıcaklık ve yağış vektörlerin dağılımını etkileyebilir; kuraklık tarım ve hayvancılığı zorlayabilir; su ekosistemlerindeki değişiklik patojen ve toksin risklerini dönüştürebilir. Bu ilişkiler tek yönlü ve her yerde aynı değildir. Hastalık riskinin fiilen artıp artmadığı yerel ekolojiye, altyapıya, sağlık hizmetlerine, davranışlara ve gözetim kapasitesine bağlıdır.[3]

Bu nedenle iklim-sağlık gündemi yalnızca sağlık kurumlarının sorumluluğuna bırakılamaz. Enerji, ulaştırma, kent planlama, tarım, hayvancılık, su yönetimi ve dış politika kararları sağlık sonuçlarını belirler. Sağlık diplomasisi, kurumlar arasında ortak çıkar üretmeye; kanıtı müzakere süreçlerine taşımaya; sınır aşan tehditlerde veri, teknoloji ve finansman paylaşımını mümkün kılmaya yardımcı olur.

2. İklim ve Tek Sağlık: Riskin oluşumu

İklim kaynaklı sağlık riski, tehlike, maruziyet ve kırılganlığın etkileşiminden doğar. Tehlike; sıcaklık, taşkın, yangın veya kuraklık gibi iklim etkisidir. Maruziyet, insanların, hayvanların ya da hizmetlerin bu etkiye ne ölçüde açık olduğudur. Kırılganlık ise aynı etkiye karşı zarar görme ve toparlanma kapasitesini belirleyen sağlık, gelir, yaş, konut, altyapı ve kurumsal koşulları kapsar. Aynı sıcak hava dalgası, gölgeli ve serin konutların bulunduğu bir mahallede daha az; yaşlıların yalnız yaşadığı, yoğun yapılaşmış ve sağlık hizmetine erişimi sınırlı bir mahallede daha ağır sonuçlar doğurabilir.[2]

Tek Sağlık merceği insan sağlığının ötesindeki bileşenleri de katar. Hayvan hastalığı gözetimi gıda zincirindeki tehlikeleri erken yakalayabilir; sulak alanların korunması taşkın tamponu ve ekolojik sağlık sağlayabilir. Amaç her çevresel değişimi doğrudan bir salgına bağlamak değildir. Amaç ortak belirleyicileri gözleyip erken uyarı ve önlemeyi güçlendirmektir.[3]

İklim etkileri aynı anda birden çok sistemi zorlayabilir. Kuraklık tarımsal üretimi ve su kalitesini etkilerken sıcaklık sağlık çalışanlarının koşullarını ağırlaştırabilir, soğuk zincire ve ilaç depolamaya yük getirebilir. Sel hastanelere erişimi kesebilir, kanalizasyonu taşırabilir ve tarım arazilerini kirletebilir. IPCC bu tür eşzamanlı ve ardışık etkilerin risk yönetimini karmaşıklaştırdığını vurgular.[2]

3. İklim değişikliğinin sağlık etkileri

3.1 Aşırı sıcaklık ve kalp-solunum sağlığı

Sıcak hava dalgaları ısı bitkinliği ve sıcak çarpmasının yanı sıra kalp-damar ve solunum hastalıklarını ağırlaştırabilir; böbrek işlevini zorlayabilir ve vücudun sıvı dengesini değiştirebilir. Risk, sıcaklığın düzeyi kadar gece serinlemesine, nem oranına, konutun yalıtımına, çalışma koşullarına ve kişinin sağlık durumuna bağlıdır. Açık havada çalışanlar, yaşlılar, bebekler, kronik hastalığı olanlar ve serinleme olanağı sınırlı haneler daha yüksek risk taşıyabilir.[1,4]

Sıcaklık hayvan sağlığı ve üretimi üzerinde de baskı yaratır. Hayvanlarda ısı stresi refahı ve verimliliği etkileyebilir; barınak, su ve gölgeleme gereksinimini artırır. Hayvancılık sistemlerinin sıcaklığa uyumu, hayvan sağlığını ve geçim kaynaklarını birlikte korumalı; yerel su kıtlığını artırmamalıdır.

3.2 Hava kalitesi, yangın dumanı ve alerjenler

İklim değişikliği hava kirliliğinin temel kaynaklarının yerine geçmez; ancak sıcaklık, güneş ışınımı, durgun hava ve yangın koşulları bazı kirleticilerin oluşumunu ve dağılımını etkileyebilir. Yer seviyesindeki ozon sıcak ve güneşli koşullarda artabilir. Yangınlardan yayılan ince parçacıklar solunum ve kalp-damar sağlığı açısından önem taşır; duman yangından uzaktaki yerleşimlere de taşınabilir. Belirli bir yangını tek başına iklim açıklamaz; arazi yönetimi, tutuşturucu kaynaklar ve yerel hava koşulları da etkilidir.[5]

Bitki dağılımı ve polen mevsimindeki değişimler alerjik hastalıkların zamanlamasını ve maruziyeti etkileyebilir. Hava kalitesi ölçümleri meteoroloji ve sağlık verileriyle birleştirilirse uyarılar hassas gruplara zamanında ulaşabilir.

3.3 Bulaşıcı hastalıklar ve Tek Sağlık gözetimi

Sıcaklık ve yağış sivrisinek, kene ve diğer vektörlerin yaşam alanlarını etkileyebilir. Ancak vektör için uygun iklim koşulu, hastalığın otomatik olarak yerleşeceği anlamına gelmez. Patojenin varlığı, insan hareketliliği, barınma, sağlık hizmeti ve kontrol programları da belirleyicidir. İklim modelleri entomolojik gözetim ve klinik sürveyansla desteklenmelidir.[1,2]

Taşkın ve yoğun yağış içme suyu ve kanalizasyon sistemlerini bozarak su kaynaklı enfeksiyon riskini artırabilir. Sıcaklık, bazı mikroorganizmaların gıda ve suda çoğalması için elverişli koşullar yaratabilir. Denizlerin ısınması kimi bölgelerde Vibrio türleri ve zararlı alg patlamalarıyla ilişkili riskleri etkileyebilir. Yerel ekoloji ve maruziyet belirleyicidir. İnsan, hayvan, vektör, gıda ve çevre örneklerini birleştiren gözetim erken uyarıyı iyileştirebilir.[2,6]

İklim değişikliği ile antimikrobiyal direnç arasındaki bağ araştırılmaktadır. Sıcaklık, çevresel direnç genleri ve antibiyotik kullanımını etkileyen üretim koşulları olası yollar arasındadır; bu karmaşık ilişki tek bir nedene indirgenmemelidir. İklim uyumu enfeksiyon önleme, atık su yönetimi ve akılcı antimikrobiyal kullanımıyla eşgüdümlü yürütülebilir.

3.4 Beslenme, ruh sağlığı ve hizmet sürekliliği

Ürün kaybı, fiyat artışı ve tedarik kesintisi beslenme kalitesini düşürebilir. Gıda erişiminin azalması özellikle çocuklar, gebeler, yaşlılar ve düşük gelirli haneler için yetersiz beslenme riskini artırır. Afetlerin ardından barınma kaybı, geçim kaynaklarının bozulması, yas ve belirsizlik ruh sağlığını etkileyebilir. Destek hizmetleri damgalamadan ve kültürel bağlamı gözeterek sunulmalıdır.[1,2]

Afetler yaralanma ve ölümün yanında rutin sağlık hizmetlerini de aksatır. Elektrik kesintisi oksijen, soğuk zincir, diyaliz ve dijital kayıt sistemlerini etkileyebilir. Ulaşım kesintisi gebelik izlemi, aşı ve kronik hastalık tedavisine erişimi zorlaştırabilir. Sağlık tesislerinin enerji, su, atık, lojistik ve iletişim süreklilik planları uyumun temel parçalarıdır.

4. Çevresel riskler ve ekosistem sağlığı

4.1 Kuraklık, taşkın, yangın ve bileşik afetler

Kuraklık su kaynaklarının miktar ve kalitesini azaltır, toprağı ve üretimi zorlar, yangın riskini yükseltebilir. Taşkınlar altyapıyı tahrip eder; kanalizasyon, yakıt, kimyasal madde veya tarımsal girdilerle kirlenmiş suyu yerleşimlere taşıyabilir. Yangın dumanı ve sıcaklık birlikte etkili olduğunda sağlık sonuçları ağırlaşabilir. Art arda gelen afetlerde ilk olaydan toparlanamayan haneler ikinci olayda daha kırılgan olur.[2]

Erken uyarı yalnızca meteorolojik bilgi vermemelidir. Uyarı sağlık kuruluşlarının kapasite planına, tahliye düzenine, hayvan koruma ve kırılgan gruplara erişim planına bağlanmalıdır. İletişim çok dilli, erişilebilir ve güvenilir kanallardan yapılmalıdır.

4.2 Biyolojik çeşitlilik ve arazi kullanımı

Ekosistemlerin parçalanması, tarım alanlarının genişlemesi, kentleşme ve iklim baskısı türlerin dağılımını değiştirir. Bu değişim insanlarla diğer canlılar arasındaki teması ve ekosistem hizmetlerini etkileyebilir. Ancak biyolojik çeşitlilik kaybından tek başına belirli bir zoonotik hastalık sonucu çıkarmak doğru değildir. Arazi kullanımı, yaban hayatı ticareti, hayvancılık, biyogüvenlik ve gözetim birlikte değerlendirilmelidir.[3]

Sulak alanların korunması, kentsel ağaçlandırma ve havza restorasyonu ısı ve taşkın riskini azaltırken ekosistem sağlığına katkı sağlayabilir. Çözümler yerel ekolojiye uygun olmalı; su tüketimi, arazi hakkı ve bakım sorumluluğu değerlendirilmelidir. Doğal ekosistemlerin yerini tek tip plantasyonlarla doldurmak uygun bir koruma yaklaşımı değildir.

4.3 Kentler ve eşitsizlik

Beton ve asfaltın yoğun olduğu, gölgelik alanların az kaldığı mahallelerde kentsel ısı adası sıcak maruziyetini artırır. Düşük kaliteli konut, enerji yoksulluğu, açık havada çalışma ve yeşil alana erişim eksikliği riskleri büyütür. Serinleme merkezleri, ağaç gölgesi, geçirgen yüzeyler, toplu taşıma ve bina verimliliği sağlık yararı sağlayabilir. Yeşil alan yatırımları yerinden edilme ve kira artışı risklerini de gözetmelidir.

5. Gıda güvenliği ve beslenme

Gıda güvenliği burada iki anlamıyla kullanılır: yeterli ve besleyici gıdaya düzenli erişim (food security) ile gıdanın biyolojik ve kimyasal tehlikelerden korunması (food safety). Türkçede ikisi de aynı şekilde çevrilebildiğinden, politika tartışmalarında ayrım açık tutulmalıdır.

İklim değişikliği bitkisel ve hayvansal üretimi sıcaklık, su mevcudiyeti, zararlı organizmalar, toprak ve aşırı olaylar üzerinden etkiler. Sonuçlar bölgeye, ürüne, çeşit seçimine ve uyum kapasitesine göre değişir. IPCC, iklim değişikliğinin küresel tarımsal verimlilik artışını yavaşlattığını ve bazı bölgelerde üretimi olumsuz etkilediğini değerlendirir.[2] Kuraklık ve sıcaklık aynı döneme denk geldiğinde verim kaybı büyüyebilir; yerel pazar, üretici geliri ve tüketici fiyatı etkilenebilir.

Gıda arzındaki dalgalanma beslenme kalitesini etkiler. Haneler pahalılaşan taze gıda yerine daha ucuz ve besin değeri düşük seçeneklere yönelebilir. Tarımsal geçim kaybı kırsal göçü ve hane içi beslenme eşitsizliğini artırabilir. Kadınlar, küçük üreticiler, mevsimlik işçiler ve düşük gelirli tüketiciler bu baskıları farklı biçimlerde yaşar.

Gıda güvenliği tehlikeleri arasında sıcaklık ve nemin bazı küfleri ve mikotoksinleri desteklemesi; hasat, depolama ve nakliyede soğutmanın aksaması; taşkınla kimyasal veya mikrobiyolojik kirlenme; deniz ürünlerinde alg toksinlerindeki değişim sayılabilir.[6] Bunlar genel risk yollarıdır. Belirli yerde ölçüm ve denetim olmadan kesin sonuç ilan edilmemelidir.

Tek Sağlık platformundaki gıda güvenliği değerlendirmesi, tehlikelerin hammaddeden tüketime uzanan zincirin farklı aşamalarında ortaya çıkabileceğini ve izlenebilirlik ile meslekler arası eşgüdümün önemini vurgular. Bu çerçeve, iklim kaynaklı sıcaklık ve taşkın risklerinin üretim, depolama ve dağıtım boyunca izlenmesi gereğiyle örtüşür.[15]

Uyum seçenekleri arasında yerel koşullara uygun çeşitler, toprak sağlığının korunması, su verimli sulama, ürün çeşitlendirme, erken uyarı, soğuk zincir, depolama ve gıda kaybının azaltılması bulunur. Hayvancılıkta gölgeleme, havalandırma, temiz su, veteriner hizmetleri ve uygun barınak hayvan refahı ile üretimi korur. Bu önlemler küçük üreticilerin borç yükünü ve su kullanımını artırmamalıdır.

Sürdürülebilir ve dengeli beslenme, gıda kaybının azaltılması ve üretimin çevresel yüklerinin düşürülmesi, uygun koşullarda halk sağlığı ve iklim yararlarını birlikte sağlayabilir. Bu tek tip beslenme reçetesi değildir; kültürel tercih, beslenme gereksinimi, erişilebilirlik ve geçim kaynakları korunmalıdır.[2]

6. Su güvenliği, sanitasyon ve iklim

Su güvenliği; yeterli miktarda, güvenli ve erişilebilir suyun insan sağlığı, geçim kaynakları, ekonomik faaliyet ve ekosistemlerin sürekliliği için bulunmasını içerir. İklim değişikliği yağışın mevsimselliğini ve yoğunluğunu, kar erimesini, buharlaşmayı ve kuraklık koşullarını etkileyerek hem su arzını hem taşkın riskini değiştirebilir. Nüfus, altyapı, havza yönetimi, kirlilik ve talep gibi iklim dışı etkenler de belirleyicidir.[7]

Kuraklık yüzey ve yeraltı suyunu azaltabilir; aşırı çekim akiferlerin yenilenme kapasitesini aşabilir. Su miktarının düşmesi kirleticileri yoğunlaştırıp arıtma maliyetini artırabilir. Taşkınlar içme suyu kuyularını, şebekeleri ve atık su sistemlerini kirletebilir. Sıcaklık bazı su kütlelerinde alg çoğalmasını etkileyebilir. Sağlık sonuçları izleme, arıtma, kanalizasyon ve güvenli depolama kapasitesine bağlıdır.

Güvenli suya erişim sağlık hakkı ve sosyal adalet meselesidir. Kesintiler, güvenli olmayan kaynaklara yönelme ve hijyen imkânlarının azalması yoluyla hastalık riskini artırabilir. Kadınlar ve kız çocukları su temin yükünü orantısız biçimde üstlenebilir. Kırsal topluluklar, göçmenler ve kayıt dışı yerleşimlerde yaşayanlar şebeke dışında kaldığında etkiler ağırlaşır.

Havza ölçeğinde entegre planlama, kayıp-kaçakların azaltılması, atık suyun güvenli arıtımı ve yeniden kullanımı, yağmur suyu hasadı, taşkın alanlarının korunması ve kuraklık planları birlikte değerlendirilmelidir. Arıtılmış atık suyun tarımda kullanımı standartlar, ürün türü, işçi koruması ve izlemeyle yürütülmelidir. Sağlık tesisleri alternatif su kaynağı, depolama, kalite testi ve kesinti senaryoları içeren su güvenliği planları hazırlamalıdır.

Türkiye’de planlama havzalar arası farklılıkları, tarımsal talebi, kentleşmeyi ve sınır aşan su ilişkilerini hesaba katmalıdır. Ortak havzalarda veri paylaşımı ve diplomatik temas kuraklık dönemlerinde gerilimi azaltabilir. Bu, su diplomasisinin iklim ve sağlık diplomasisiyle kesiştiği bir alandır.

Tek Sağlık platformunun 2026 Ulusal Su Planı haberinde planın 2026–2035 dönemi için sekiz ana hedef, 31 strateji ve 141 eylem içerdiği; su, enerji, gıda ve ekosistem bağlantısının havza temelli yönetimle birlikte ele alındığı aktarılmaktadır. Bu çerçeve, su güvenliğinin yalnızca arzı artırma meselesi olmadığını; halk sağlığı, gıda üretimi ve ekosistem ihtiyaçlarının aynı planlamada buluşması gerektiğini gösteren güncel bir Türkiye örneğidir.[16]

7. Sağlık sistemlerinin iklim direnci ve düşük karbonlu dönüşüm

İklim dirençli sağlık sistemi tehlikeleri tanır, hizmetleri sürdürür, çalışanları ve hastaları korur, değişen koşullardan öğrenir. Hastaneler ve birinci basamak kuruluşları sıcaklık, sel, yangın, elektrik kesintisi, su kıtlığı ve tedarik kesintisine göre risk değerlendirmesi yapmalıdır. Kritik hizmetler için yedek enerji, güvenli su, ilaç ve aşı soğuk zinciri, veri yedekleme ve personel planı hazırlanmalıdır.[2]

Sağlık sektörünün iklim ayak izini azaltmak temiz hava, enerji verimliliği ve daha güvenilir hizmetler sağlayabilir. Öncelik klinik güvenliği koruyarak enerji ve kaynak tüketimini düşürmektir. Bina verimliliği, temiz enerji, ulaşım, ilaç ve tıbbi malzeme tedariki ile atık yönetimi değerlendirilebilir. Sağlık çalışanlarına iklim kaynaklı riskler, afet triyajı, vektör ve su kaynaklı hastalık gözetimi ile ruh sağlığı desteği konusunda düzenli eğitim verilmelidir.

8. Kırılganlık, eşitlik ve küresel güvenlik

İklim riskleri eşit dağılmaz. Yaş, kronik hastalık, gelir, konut, meslek, toplumsal cinsiyet, engellilik ve hizmetlere erişim maruziyeti ve toparlanma imkânını belirler. IPCC, 2010–2020 döneminde sel, kuraklık ve fırtınalara bağlı ölüm oranlarının yüksek kırılganlıklı bölgelerde çok düşük kırılganlıklı bölgelere kıyasla belirgin biçimde yüksek olduğunu bildirir.[2] Bu küresel değerlendirme yerel risk analizinin yerine geçmez; kaynakların ihtiyaç duyulan yerlere yönelmesi gerektiğini gösterir.

İklim kaynaklı geçim kaybı ve gıda-su baskısı yerinden edilme ve göç kararlarını etkileyebilir; ancak göç iklimin otomatik sonucu değildir. Ekonomik imkânlar, güvenlik, aile ağları, uyum seçenekleri ve politik koşullar birlikte rol oynar. Su veya gıda kıtlığı da doğrudan çatışmaya neden olmaz; eşitsizlik, yönetişim ve siyasi gerilimlerle etkileşebilir. İklim güvenliği analizleri insan güvenliğini ve hak temelli korumayı merkeze almalıdır.

Afetler, salgınlar, tedarik kesintileri ve sınır aşan ekolojik riskler işbirliği gerektirir. Sağlık diplomasisi erken uyarı verisi, laboratuvar kapasitesi, aşı ve ilaç erişimi, afet lojistiği, iklim finansmanı ve bilimsel bilgi paylaşımı için müzakere kanalları açar. Emisyon azaltımı hava kirliliğini düşürür; uyum yatırımı can kaybını ve hizmet kesintisini azaltır; güvenli su ve gıda toplumsal dayanıklılığı güçlendirir.

9. COP1’den COP31’e iklim diplomasisi

BMİDÇS 1992’de kabul edildi ve 1994’te yürürlüğe girdi. Taraflar Konferansı sözleşmenin en üst karar organıdır; taraflar sözleşmenin uygulanmasını gözden geçirir, kararlar alır ve sonraki çalışmaların yönünü belirler.[8] Aşağıdaki kronoloji her toplantının bütün teknik kararlarını değil, sürece damga vuran ana dönüm noktalarını verir.

COP1–Berlin (1995): Berlin Kararı, gelişmiş ülke taahhütlerini güçlendirmeye yönelik yeni müzakere süreci başlattı.[9]

COP2 – Cenevre (1996): Cenevre Bakanlar Bildirisi bilimsel bulguları vurguladı ve bağlayıcı hedeflere siyasi destek verdi.

COP3–Kyoto (1997): Kyoto Protokolü, sanayileşmiş ülkeler için dönemsel ve hukuken bağlayıcı sera gazı azaltım hedefleri kurdu.

COP4 – Buenos Aires (1998): Buenos Aires Eylem Planı kabul edildi.

COP5 – Bonn (1999): Kyoto uygulama kuralları üzerine teknik müzakereler sürdü.

COP6–Lahey (2000) ve COP6-bis – Bonn (2001): Yutaklar, uyum finansmanı ve mekanizmalar üzerindeki görüş ayrılıkları Lahey’de uzlaşmayı engelledi; Bonn’da siyasi uzlaşma sağlandı.

COP7 – Marakeş (2001): Marakeş Uzlaşıları Kyoto uygulama kurallarını ayrıntılandırdı.

COP8–Yeni Delhi (2002): Delhi Bildirisi uyum ve sürdürülebilir kalkınmanın önemini vurguladı.

COP9 – Milano (2003): Kyoto uygulama düzenlemeleri ve arazi kullanımı konuları ilerledi.

COP10 Buenos Aires (2004): Uyum ve etkilerin azaltılmasına yönelik çalışma çağrısı yapıldı.

COP11–Montreal (2005): Kyoto Protokolü’nün ilk Taraflar Toplantısı (CMP1) yapıldı; 2012 sonrası rejim için süreç başlatıldı.

COP12–Nairobi (2006): Nairobi Çalışma Programı (Afrika Odaklı) uyum bilgisi ve kapasitesini geliştirmeyi hedefledi.

COP13–Bali (2007): Bali Eylem Planı azaltım, uyum, finansman ve teknoloji transferini ortak müzakere çerçevesine aldı.

COP14–Poznan (2008): Uzun dönemli işbirliği ve finansman kurumları (geçiş süreci) üzerine müzakereler sürdü.

COP15–Kopenhag (2009): Kopenhag Mutabakatı 2°C hedefini siyasi düzeyde tanıdı ve finansman niyetini ortaya koydu; COP tarafından resmen kabul edilmeyip not edildi.

COP16–Cancun (2010): Cancun Anlaşmaları 2°C hedefini BM sürecinde resmileştirdi; Yeşil İklim Fonu ve uyum kurumları kuruldu veya güçlendirildi.

COP17–Durban (2011): Tüm taraflar için geçerli yeni hukuki araç müzakereleri başlatıldı; süreç Paris’e zemin hazırladı.

COP18–Doha (2012): Kyoto’nun ikinci taahhüt dönemi kabul edildi ve Doha İklim Geçidi oluşturuldu.

COP19–Varşova (2013): Kayıp ve Zarar Mekanizması kuruldu; ülkelerden ulusal katkılarını hazırlamaları istendi.

COP2–Lima (2014): Lima Çağrısı Paris öncesi ulusal katkılar için siyasi çerçeve çizdi.

COP21–Paris (2015): Paris Anlaşması sıcaklık artışını 2°C’nin oldukça altında tutmayı ve 1,5°C ile sınırlamak için çaba göstermeyi hedefledi. Ulusal katkılar, şeffaflık ve beş yıllık küresel durum değerlendirmesi temel araçlardır.[10]

COP22–Marakeş (2016): Paris uygulama kurallarının hazırlanması hız kazandı.

COP23–Bonn / Fiji Başkanlığı (2017): Talanoa Diyaloğu başlatıldı; yerel topluluklar ve okyanuslar görünürlük kazandı.

COP24–Katowice (2018): Paris uygulama kural kitabının büyük bölümü kabul edildi.

COP25–Madrid/Şili Başkanlığı (2019): Piyasa mekanizmalarında uzlaşma sağlanamadı; daha güçlü 2030 hedefleri çağrısı yapıldı.

COP26–Glasgow (2021): Glasgow İklim Paktı 1,5°C hedefi, kömür kullanımının azaltılması, uyum finansmanı ve Paris kural kitabını öne çıkardı.

COP27–Şarm eş-Şeyh (2022): Kayıp ve zarar için yeni fon kurulması kararı alındı.

COP28–Dubai (2023): İlk Küresel Durum Değerlendirmesi tamamlandı; enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşma, yenilenebilir enerji ve verimlilik yönü belirlendi. Kayıp ve Zarar Fonu faaliyete geçirildi.[11]

COP29–Bakü (2024): Gelişmekte olan ülkeler için 2035’e kadar yılda en az 300 milyar ABD doları iklim finansmanı hedefi ve tüm kaynaklardan yılda 1,3 trilyon dolara çıkarma çabası kararlaştırıldı. Yeterlilik ve uygulama konusunda görüş ayrılıkları sürdü.[12]

COP30–Belém (2025): Belém Political Package içinde uygulamanın hızlandırılması, uyum ve finansman kararları öne çıktı. COP30, Global Implementation Accelerator girişimini başlattı ve iklim eylemini hızlandırmaya dönük çalışmaları öne çıkardı; sonuçlar COP31 gündeminin zeminini oluşturdu.[13]

COP31 – Antalya (9–20 Kasım 2026): 5 Kasım itibarıyla yaklaşan toplantıdır ve henüz sonuç kararı yoktur. Türkiye ev sahipliği ve COP31 başkanlığını yürütecek; Türkiye-Avustralya görev paylaşımında Avustralyalı Chris Bowen müzakere başkanı olarak belirlenmiştir.[14] Başarı önceki kararların uygulanmasına, finansman ve uyum hedeflerine, kapsayıcı müzakereye ve hesap verebilir takibe bağlı olacaktır.

Bu gelişim, COP sürecinin yalnızca yıllık zirve takvimi olmadığını gösterir. Bilimsel değerlendirme, farklı sorumluluklar, finansman, teknoloji, adalet ve ulusal uygulama sürekli müzakere edilir. Sağlık çoğu zaman uyum ve finansman başlıklarının içinde kalır; sağlık göstergelerini ulusal iklim planlarına ve finansman kararlarına bağlamak bu görünürlüğü artırabilir.

10. Türkiye ve sağlık diplomasisi için öneriler

Tek Sağlık platformunun Mayıs 2026 tarihli haberinde, Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü bünyesindeki İklim Değişikliği ve Sağlık Bilimsel Danışma Kurulu’nun çalışmaları aktarılmaktadır. Habere göre hazırlıkları süren Türkiye’de İklim Değişikliği ve Sağlık Eylem Planı; sağlık tesislerinin karbon ayak izini azaltma, iklim kaynaklı risklere karşı dayanıklılığı artırma, toplum ve sağlık çalışanlarında farkındalığı güçlendirme ve sağlık-iklim veri altyapısını geliştirme hedeflerini içermektedir. Bu haber, önerilerin bir bölümünün Türkiye’deki güncel kurumsal hazırlıklarla örtüştüğünü gösterir; planın hazırlandığı ve henüz tamamlanmadığı bilgisi korunmalıdır.[18]

COP31’de sağlık ve Tek Sağlık eksenini görünür kılmak

Türkiye, Eylem Gündemi’nde sağlık sistemlerinin iklim direncini ve Tek Sağlık yaklaşımını destekleyebilir. Sağlık, veterinerlik ve tarım kurumları, çevre ve su yönetimi, belediyeler, üniversiteler ve sivil toplum arasında düzenli koordinasyon kurulmalıdır. Ortak gösterge seti, veri paylaşım protokolü ve yıllık ilerleme raporu işbirliğini ölçülebilir kılar.

İklim-sağlık risk değerlendirmesini kurumsallaştırmak

Ulusal ve yerel değerlendirmeler sıcaklık, hava kalitesi, vektör dağılımı, su ve gıda güvenliği, afet maruziyeti ve hizmet kesintisini birlikte izlemelidir. Veriler yaş, cinsiyet, gelir, engellilik ve bölgeye göre ayrıştırılmalı; kişisel veriler korunmalı ve sonuçlar anlaşılır biçimde paylaşılmalıdır.

Tek Sağlık platformunda yayımlanan sağlık profesyonellerine yönelik yazı, erken uyarının meteoroloji, hava kalitesi, ekolojik gözlemler ve epidemiyolojik sürveyans verilerini birleştirmesi gerektiğini vurgular. Bu öneri, iklim-sağlık risk değerlendirmesinin operasyonel karşılığıdır; bir meslek yazısı olarak değerlendirilmelidir, resmî teknik kılavuz yerine geçmez.[17]

Erken uyarıyı eyleme bağlamak

Meteoroloji, sağlık gözetimi, belediyeler ve sosyal destek birimleri sıcaklık, yangın dumanı, taşkın ve vektör riskleri için eşik ve eylem protokolleri belirlemelidir. Uyarı verildiğinde hangi kurumun kimi arayacağı, hangi tesisin kapasite artıracağı, serinleme alanlarının nasıl çalışacağı ve hayvanların nasıl korunacağı önceden tanımlanmalıdır.

Sağlık sistemlerini dayanıklı ve düşük emisyonlu kılmak

Hastaneler için iklim ve afet dayanıklılığı değerlendirmesi, enerji-su süreklilik planı ve kritik tedarik envanteri yaygınlaştırılmalıdır. Enerji verimliliği ve temiz enerji klinik hizmeti aksatmadan sağlanmalıdır. Sağlık satın alımlarında emisyon ölçütleri geliştirilirken tıbbi güvenlik ve erişim korunmalıdır.

Gıda ve su güvenliğini birlikte planlamak

Tarımda su verimliliği, toprak sağlığı, ürün çeşitliliği ve çiftçi danışmanlığı desteklenmelidir. Gıda denetimi sıcaklık-nem kayıtları, mikotoksin izleme, soğuk zincir ve afet sonrası numune kapasitesini güçlendirmelidir. Su planları havza bazında hazırlanmalı; içme suyu, sanitasyon, ekosistem gereksinimi ve tarımsal talep şeffaf biçimde dengelenmelidir.

İklim finansmanında sağlık yararını göstermek

Uyum projeleri önlenen hastalık, korunmuş hizmet günü, güvenli suya erişen nüfus ve aşırı sıcaklığa karşı korunma gibi göstergelerle değerlendirilebilir. Yerel yönetimlerin, birinci basamak hizmetlerinin ve kırılgan grupların finansmana erişimi hesaba katılmalıdır.

Çok disiplinli eğitimi sürdürmek

Ders, tıp, sağlık bilimleri, kamu yönetimi, uluslararası ilişkiler, veterinerlik, tarım ve çevre alanlarını vaka çalışmalarıyla buluşturabilir. Öğrenciler sıcak hava dalgası, taşkın, gıda zinciri kesintisi veya sınır aşan vektör riski için ortak eylem planı geliştirerek bilim, yönetim ve diplomasinin bağını uygulamalı öğrenebilir.

Bekir Metin

Genel Yayın Yönetmeni; Küresel Sağlık Yönetişimi ve Diplomasi Lideri | D.S.Ö Türkiye Ülke Ofisi Başkanı (Eski) | Baş Editör |teksaglik.org (Tek Sağlık) Kurucusu · 8 Kasım 2026