Ana içeriğe geç

Tek Sağlık - One Health

Son Kale Değil, İlk Savunma Hattı: "Tek Sağlık, Tek Eylem"

18 Kasım, takvimde yalnızca bir farkındalık günü değildir. Avrupa Antibiyotik Farkındalık Günü ile açılan ve 24 Kasım'a kadar süren Dünya Antimikrobiyal Direnç Farkındalık Haftası, sağlık sistemlerinin en kritik sorularından birini her yıl yeniden önümüze koyar: Enfeksiyonları tedavi etmek için kullandığımız ilaçları, gelecekte de etkili kalacak şekilde koruyabiliyor muyuz?
21 Kasım 2026  |  Ecz. Bedriye Taşkın  | 

Dünya Antimikrobiyal Direnç Farkındalık Haftası (18–24 Kasım 2026) vesilesiyle

18 Kasım, takvimde yalnızca bir farkındalık günü değildir. Avrupa Antibiyotik Farkındalık Günü ile açılan ve 24 Kasım'a kadar süren Dünya Antimikrobiyal Direnç Farkındalık Haftası, sağlık sistemlerinin en kritik sorularından birini her yıl yeniden önümüze koyar: Enfeksiyonları tedavi etmek için kullandığımız ilaçları, gelecekte de etkili kalacak şekilde koruyabiliyor muyuz?

Bu yıl Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH) ve BM Çevre Programı'ndan (UNEP) oluşan Dörtlü Ortaklık, bu soruya kısa ve kararlı bir yanıt veriyor: "Tek Sağlık, Tek Eylem: Antimikrobiyal Direnci Şimdi Önleyin!" Temada dikkat çeken kelime "tek"tir; ancak bu tek eylem, tek bir aktörün eylemi değildir. Hekimin, eczacının, hemşirenin, mikrobiyoloğun, veteriner hekimin, çevre mühendisinin, veri uzmanının ve politika yapıcının aynı hedefe yönelmiş kararlarının toplamıdır. Bu yazı, tam da bu toplamın nasıl oluşturulacağı sorusuna odaklanıyor:

Planlar hazırken, masayı kimler ve nasıl kuracak?

Çünkü disiplinlerin birlikte kurduğu bu masa, antimikrobiyal dirence(AMD) karşı son kale değil, ilk savunma hattıdır: Direnç ortaya çıktıktan sonra devreye giren bir müdahale değil, onu oluşmadan önlemeye yönelik ortak bir çabadır.

Başlarken “Uygulanabilir bir Plan ile başlamak...”

Küresel tablo, artık sorunun bilgi eksikliği olmadığını açıkça gösteriyor. DSÖ'nün bu hafta açıkladığı 2026 ülke anketine göre 183 ülkenin 173'ü antimikrobiyal dirence karşı bir ulusal eylem planına sahip(?); 2017'de bu sayı yalnızca 79'tü. Ancak Planının hem finanse edildiğini hem de uygulandığını beyan eden ülke sayısı yalnızca 42(!).

DSÖ yetkilileri, önleme, tanı ve uygun antibiyotik kullanımındaki ilerlemenin küresel hedeflere ulaşmak için hâlâ çok yavaş olduğunu vurguluyor. Avrupa deneyimi de aynı gerçeğe işaret ediyor. Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi (ECDC), dirençli enfeksiyonların AB/AEA'da her yıl 35 binden fazla ölüme yol açtığını tahmin ediyor. Daha çarpıcı olanı ise 2030 için %5'lik azalma hedefi konmuşken, karbapenem dirençli Klebsiella pneumoniae kaynaklı kan dolaşımı enfeksiyonlarının 2019'dan bu yana %60'tan fazla artmış olması. Yeni ve gerçekten farklı etki mekanizmasına sahip antibiyotiklerin geliştirilme hızı bu artışa yetişemiyor.

Bu iki veri setini yan yana koyduğumuzda ortaya çıkan sonuç şudur:

Sorun artık "plan var mı?" sorusundan ibaret değil; asıl mesele, “planın laboratuvara, kliniğe, eczaneye, çiftliğe, arıtma tesisine ve hastanın gerçek yaşamına ne ölçüde yansıdığıdır”. Ve bu yansıma, hiçbir disiplinin tek başına başarabileceği bir şey değildir.

Kaybolan Bilgi, Kazanılan Direnç

Antimikrobiyal direnç, çoğu zaman bir alanın kendi içinde yaptığı hatadan çok, alanlar arasındaki geçiş noktalarında kaybolan bilgiden beslenir. Her disiplin resmin kendi parçasını net görür; ancak parçalar bir araya gelmediğinde bütün görünmez hâle gelir.

Birkaç sıradan örnek bu kesişimlerin önemini açıklığa kavuşturur. Kültür ve duyarlılık sonucu klinik karara geç ulaştığında, geniş spektrumlu ampirik tedavi gereğinden uzun sürer. Hastanedeki antibiyotik tüketim verisi enfeksiyon kontrol ekibinin gündemine girmediğinde, bir servisteki direnç artışı ancak salgın boyutuna ulaştığında fark edilir. Atık suda saptanan direnç genleri klinik ve veteriner verilerle eşleştirilmediğinde, erken uyarı fırsatı bir rapor sayfasında kalır. Toplumda antibiyotik talebini yöneten birinci basamak ile hastane verisi birbirine konuşmadığında, sorunun kaynağı ile sonucu farklı ekranlarda izlenir.

Bu örneklerin hiçbirinde bilgi eksik değildir; eksik olan, bilginin doğru zamanda doğru karara ulaşmasıdır. Dolayısıyla çözüm de yeni veri üretmekten çok, var olan bilgiyi disiplinler arasında dolaştırabilecek bir çalışma biçimi kurmaktan geçer.

Ortak Dil, Ortak Veri, Ortak Sorumluluk

Multidisipliner işbirliği çoğu zaman geniş katılımlı toplantılarla özdeşleştirilir. Oysa antimikrobiyal dirençte belirleyici olan katılımcı sayısı değil, bilginin bir alandan diğerine ne hızla ulaştığıdır. Bir disiplinin ürettiği verinin diğerinin kararına dönüşebildiği, ortak hedeflerin ortak göstergelerle izlendiği ve sorumluluğun paylaşıldığı bir çalışma kültürü olmadan, en kapsamlı eylem planı bile sektörel raporların toplamından öteye geçemez.

Bu kültürün temelinde üç ilke yatar: ortak dil, ortak veri ve ortak sorumluluk. Ortak dil, farklı mesleklerin aynı riski aynı kavramlarla tanımlayabilmesini; ortak veri, insan, hayvan ve çevre sağlığından gelen bilginin birbirini tamamlayacak biçimde bir araya getirilebilmesini; ortak sorumluluk ise bir alanda alınan kararın diğer alanlardaki sonuçlarının da sahiplenilmesini ifade eder. Tek Sağlık yaklaşımının gücü, hiçbir disiplini diğerinin önüne koymamasında değil, hiçbirinin tek başına yeterli olmadığını kabul etmesindedir.

Kararın Ucunda Yalnızca İnsan Hasta Yok!

Bu kabulün en somut karşılığı, insan ve hayvan sağlığı arasındaki sınırda görülür. Antibiyotik kararlarını çoğu zaman yalnızca insan hastalar üzerinden düşünürüz. Oysa bir tedavi kararının etkisi, kararın verildiği muayene odasıyla sınırlı kalmaz. Hayvan sağlığında verilen bir antimikrobiyal kararı; gıda zinciri, doğrudan temas ya da paylaşılan çevre aracılığıyla insan sağlığına uzanabilir. Tersi de geçerlidir.

Bunun en çarpıcı örneklerinden biri kolistindir. İnsanlarda çoklu ilaca dirençli enfeksiyonlarda son çare olarak saklanan bu antibiyotiğe karşı bakteriler arasında aktarılabilen direnç geni mcr-1, 2015 yılında Çin'de çiftlik hayvanlarında saptandı ve kısa sürede pek çok ülkede hem hayvanlarda hem insanlarda bildirildi. Hayvancılıktaki bir kullanım alışkanlığı, insan tıbbının son seçeneklerinden birini doğrudan tehdit eder hâle geldi. Evcil hayvanlar da bu tablonun dışında değildir: Aynı evi paylaştığımız kedi ve köpeklerle, dirençli bakterileri de paylaşabiliriz.

Bu nedenle antimikrobiyal yönetişim, insan ve veteriner hekimliğini ayrı ayrı değil, birlikte düşünmeyi gerektirir. Kritik öneme sahip antibiyotiklerin hayvanlarda kullanımına ilişkin kararlar insan sağlığındaki direnç verileriyle; insan sağlığındaki tedavi rehberleri ise zoonotik ve gıda kaynaklı direnç verileriyle birlikte değerlendirilmelidir. Hekim ile veteriner hekimin, mikrobiyolog ile gıda güvenliği uzmanının aynı veriye bakabildiği bir sistemde, bir alandaki erken uyarı diğer alanın koruyucu önlemine dönüşebilir. "Tek Sağlık, Tek Eylem" çağrısı, tam da bu karşılıklı sorumluluğun adıdır.

Türkiye: Ulusal Eylem Planından Sahaya

Bu karşılıklı sorumluluğun ulusal düzeyde kurumsal bir çerçeveye kavuşması açısından Türkiye için bu yıl önemli bir eşik. Bu yılın farkındalık haftasını önceki yıllardan ayıran en önemli gelişme, Ocak 2026'da yürürlüğe giren Antimikrobiyal Direnç ile Mücadele Ulusal Eylem Planı (2026–2030)'dır. Sağlık Bakanlığı koordinasyonunda, Tarım ve Orman Bakanlığı ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın katkılarıyla hazırlanan plan; 9 hedef ve 24 strateji etrafında, insan, hayvan ve çevre sağlığını tek bir politika çatısı altında buluşturuyor.

Planın çevresel boyutu, multidisipliner yaklaşımın somut bir örneğini sunuyor. Su yönetimi birimlerine; direncin çevresel kaynaklarını belirleme, mevcut izleme altyapısını değerlendirme, yüksek riskli sektörleri tanımlama, atık su ve alıcı ortamlarda dirençli bakteri ve genleri izleme, risk haritaları geliştirme ve ileri arıtma teknolojilerinin uygulanabilirliğini değerlendirme gibi sorumluluklar veriliyor. Bu, AMD mücadelesinin artık yalnızca reçete ve hastane verisi üzerinden yürütülemeyeceğinin resmi bir kabulüdür.

Bu bütüncül bakışın ilaç güvenliği tarafındaki karşılığı ise vijilans sistemleridir. Farmakovijilans, antimikrobiyallerde yalnızca advers etkilerin değil, beklenen etkinin görülmemesi gibi tedavi başarısızlıklarının da bildirilmesiyle direncin klinikteki erken işaretlerini yakalayabilecek bir kapasiteye sahiptir. Ekofarmakovijilans ise ilacın hastaya ulaştıktan sonraki yolculuğunu izler; üretim tesislerinden, hastanelerden ve evlerden çevreye karışan antimikrobiyal kalıntıların toprakta ve suda yarattığı seçilim baskısını görünür kılar. Biri ilacın insan üzerindeki etkisini, diğeri çevredeki izini takip eden bu iki sistemin aynı veri zemininde buluşması, Tek Sağlık yaklaşımının ilaç güvenliğindeki en somut ifadesi olacaktır. Bu bütüncül veri mimarisini reaktif bir bildirim düzeninden ön alıcı bir yönetişim modeline dönüştürmenin temel kaldıraçlarından biri analitik farmakovijilans yönetimidir. İlaç güvenliğini yalnızca olay sonrası kayıt altına alınan pasif bir izleme süreci olarak değil; tüketim eğilimlerini, tedavi başarısızlıklarını, advers etki örüntülerini ve saha verilerini birlikte okuyan dinamik bir karar destek sistemi olarak kurgulamak, antimikrobiyal direnç yönetiminde stratejik bir eşik yaratır. Bu yaklaşım sayesinde sağlık yöneticileri ve klinisyenler, direncin belirli bir bölgede veya hasta grubunda kalıcı hale gelmesini beklemeden kırılganlık sinyallerini erken aşamada yakalayabilir; kaynak tahsisini, akılcı ilaç politikalarını ve klinik rehberleri gerçek zamanlı kanıtlarla yönlendirebilir. Böylece farmakovijilans, yalnızca hasta güvenliğini koruyan bir denetim mekanizması olmaktan çıkar; sağlık sisteminin direnç karşısındaki kurumsal çevikliğini ve öngörü kapasitesini artıran stratejik bir yönetim aracına dönüşür.

“Önümüzdeki dönemde asıl başarı, planın yayımlanmış olmasından çok, farklı kurumların ürettiği bilginin ortak göstergeler etrafında buluşturulabilmesine bağlı olacak.”

Direnç ve tüketim eğilimlerinin, tanı kapasitesinin, hastane programlarının sonuçlarının ve çevresel izleme bulgularının birbirinden kopuk raporlar yerine aynı tabloda okunabilmesi, planın gerçek sınavı olacaktır.

Türkiye'nin e-Reçete uygulaması, Reçete Bilgi Sistemi (RBS) ve ulusal sürveyans ağlarından oluşan dijital altyapısı bu açıdan güçlü bir başlangıç zemini sunuyor. Ancak verinin gerçek kamu değeri, kurumların kendi ekranlarında birikmesiyle değil; kişisel verilerin korunması ve yetki sınırları gözetilerek, ortak riskleri erken fark ettirecek biçimde birlikte anlamlandırılmasıyla ortaya çıkar.

Sonuç: Ortak Geleceği Birlikte Korumak Mümkün

Bu ulusal çaba, küresel ölçekte çizilen yönle de örtüşüyor. Mayıs 2026'da kabul edilen Küresel AMD Eylem Planı (2026–2036); dirençle ilişkili ölümleri azaltmayı, özellikle tarım-gıda sistemlerinde antimikrobiyal kullanımını düşürmeyi ve çevredeki kalıntı ile dirençli mikroorganizma kirliliğini en aza indirmeyi hedefliyor. Bu hedefler, farklı kurumların, sektörlerin ve meslek gruplarının katkıları bir araya geldiğinde anlam kazanır.

Bu nedenle 18–24 Kasım haftasında yapılması gereken, yalnızca afiş ve sosyal medya mesajı üretmek değildir. Mesela;

  • Sağlık çalışanları için sürekli ve ortak eğitim,
  • Hastaneler için ölçülebilir yönetişim programları,
  • Laboratuvarlar için erişilebilir tanı kapasitesi,
  • Veteriner sağlık için sorumlu kullanım politikaları
  • Ve çevre için düzenli sürveyans, aynı planın birbirine bağlı parçaları olarak ele alınmalıdır.

Farkındalık haftasının hedefi, bir haftalık bir seferberlik değil; disiplinlerin birlikte düşünmeyi günlük bir kurumsal alışkanlığa dönüştürmesidir.

Antimikrobiyal direnci yalnızca geleceğin büyük krizini önlemek için değil, bugün hastanın güvenli tedaviye erişimini korumak için ele almalıyız. Çünkü her antibiyotik kararı yalnızca bir reçeteyi değil, toplumun ortak tedavi geleceğini etkiler. "Tek Sağlık, Tek Eylem" çağrısı da bu geleceği korumanın en gerçekçi yolunu hatırlatıyor: Doğru kararı, doğru zamanda ve birlikte almak.

Kaynakça

  1. World Health Organization (WHO). World AMR Awareness Week 2026: One Health, one action: Prevent AMR now, 18–24 November 2026.
  2. World Health Organization (WHO). More countries have antimicrobial resistance plans but patients still lack testing and treatment, 16 November 2026.
  3. European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). Time to act and not react: how can the European Union turn the tide of antimicrobial resistance? 18 November 2025.
  4. World Health Organization (WHO). The World Health Assembly adopts updated Global Action Plan on Antimicrobial Resistance (2026–2036), 25 May 2026.
  5. T.C. Sağlık Bakanlığı. Antimikrobiyal Direnç ile Mücadele Ulusal Eylem Planı (2026–2030).
  6. Türkiye Su Enstitüsü (SUEN). National Action Plan to Combat Antimicrobial Resistance 2026–2030.
  7. Liu YY, Wang Y, Walsh TR, et al. Emergence of plasmid-mediated colistin resistance mechanism MCR-1 in animals and human beings in China: a microbiological and molecular biological study. Lancet Infect Dis. 2016;16(2):161–168.

Notlar/Diğer

Ecz. Bedriye Taşkın, Ankara, 21 Kasım 2026

teksaglik.com web sitesi, sizlere daha iyi bir gezinme deneyimi sunmak için çerezler kullanmaktadır.

Bunlar arasında sitenin çalışması için gerekli olan temel çerezlerin yanı sıra, yalnızca anonim istatistiksel amaçlar, konfor ayarları veya kişiselleştirilmiş içerik göstermek için kullanılan diğer çerezler de bulunmaktadır. Hangi kategorilere izin vermek istediğinize kendiniz karar verebilirsiniz. Ayarlarınıza bağlı olarak, web sitesinin tüm işlevlerinin kullanılamayabileceğini lütfen unutmayın.

teksaglik.com web sitesi, sizlere daha iyi bir gezinme deneyimi sunmak için çerezler kullanmaktadır.

Bunlar arasında sitenin çalışması için gerekli olan temel çerezlerin yanı sıra, yalnızca anonim istatistiksel amaçlar, konfor ayarları veya kişiselleştirilmiş içerik göstermek için kullanılan diğer çerezler de bulunmaktadır. Hangi kategorilere izin vermek istediğinize kendiniz karar verebilirsiniz. Ayarlarınıza bağlı olarak, web sitesinin tüm işlevlerinin kullanılamayabileceğini lütfen unutmayın.

Tercihleriniz kaydedildi