Ana içeriğe geç

Tek Sağlık -One Health

Görünmeyen Küresel Salgın: Antibiyotikler Silahlarını Kaybederken "Tek Sağlık" Bizi Nasıl Koruyacak?

Bundan yalnızca yüz yıl önce, çocuğunuzun dizindeki küçük bir sıyrık, basit bir boğaz enfeksiyonu ya da zatürre tüm aile için bir ölüm fermanı anlamına gelebiliyordu. 1928 yılında Alexander Fleming’in penisilini tesadüfen keşfetmesiyle başlayan antibiyotik çağı, insanlık tarihinin seyrini değiştiren tıbbi bir devrim yarattı. Bugün sıradan kabul ettiğimiz organ nakillerini, kanser kemoterapilerini, sezaryen doğumları, eklem protezi ameliyatlarını ve yoğun bakım tedavilerini bu görünmez koruyuculara borçluyuz. Ancak bugün, kendi ellerimizle ve bilinçsiz alışkanlıklarımızla modern tıbbın bu altın anahtarını kırmak üzereyiz.

Bundan yalnızca yüz yıl önce, çocuğunuzun dizindeki küçük bir sıyrık, basit bir boğaz enfeksiyonu ya da zatürre tüm aile için bir ölüm fermanı anlamına gelebiliyordu. 1928 yılında Alexander Fleming’in penisilini tesadüfen keşfetmesiyle başlayan antibiyotik çağı, insanlık tarihinin seyrini değiştiren tıbbi bir devrim yarattı (T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü [SGGM], 2026). Bugün sıradan kabul ettiğimiz organ nakillerini, kanser kemoterapilerini, sezaryen doğumları, eklem protezi ameliyatlarını ve yoğun bakım tedavilerini bu görünmez koruyuculara borçluyuz (World Health Organisation [WHO], 2026a). Ancak bugün, kendi ellerimizle ve bilinçsiz alışkanlıklarımızla modern tıbbın bu altın anahtarını kırmak üzereyiz (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

Bilim dünyasının Antimikrobiyal Direnç (AMD) olarak adlandırdığı bu kriz, bakterilerin, virüslerin, mantarların ve parazitlerin kendilerini yok etmek için geliştirilen ilaçlara karşı hayatta kalma ve savunma mekanizmaları kazanmasıdır (WHO, 2026a). İlaçlar artık mikropları durduramaz hale geldiğinde, sıradan enfeksiyonlar yeniden tedavi edilemez ve ölümcül birer tehdide dönüşür (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). 2019 yılında dünya genelinde AMD ile ilişkili 4,95 milyon ölüm gerçekleşmiş ve bu ölümlerin 1,27 milyonu doğrudan dirençli enfeksiyonlara atfedilmiştir (Antimicrobial Resistance Collaborators, 2022). The Lancet’te yayımlanan daha güncel küresel projeksiyonlara göre ise acil ve bütüncül önlemler alınmazsa 2025 ile 2050 yılları arasında 39 milyondan fazla insan doğrudan antibiyotik dirençli enfeksiyonlar nedeniyle hayatını kaybedecek; yıllık doğrudan can kaybı 2050 yılında 1,91 milyona, dirençle ilişkili toplam ölümler ise 8,22 milyona ulaşacaktır (GBD 2021 Antimicrobial Resistance Collaborators, 2024).

teksaglik-kose-yazilari-gorunmeyen-kuresel-salgin-antibiyotikler-silahlarini-kaybederken-tek-saglik-bizi-nasil-koruyacak-1.png

Şekil 1. Sessiz Pandeminin Küresel Yükü ve Epidemiyolojik Projeksiyonlar.

Bakterilerin "USB Bellek" Teknolojisi: Direnç Nasıl Ortaya Çıkıyor ve Yayılıyor?

Toplumda en sık düşülen yanılgı, antibiyotiğe karşı direnç geliştiren şeyin insan vücudu olduğudur (WHO, 2026a). Oysa direnç kazanan bizim bedenimiz değil, mikroorganizmaların kendisidir (Tang vd., 2023). Antibiyotiğin yetersiz dozda, kısa sürede veya yanlış hastalıkta kullanılması, ortamdaki zayıf bakterileri öldürürken, doğal mutasyonlarla şans eseri hayatta kalan "süper dirençli" azınlığa rakipsiz bir çoğalma alanı açar (Tang vd., 2023; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

Dahası mikroplar, kendi aralarında akıl almaz bir iletişim ve yardımlaşma ağına sahiptir (Tang vd., 2023). Bakteriler, kazandıkları bu direnç şifrelerini yalnızca bölünerek yavrularına aktarmakla kalmaz; plazmid adı verilen küçük DNA halkaları aracılığıyla, aynı ortamdaki tamamen farklı bakteri türlerine de tıpkı bir USB bellekten dosya kopyalar gibi aktarabilirler (Tang vd., 2023). Yatay gen transferi adı verilen bu mekanizma sayesinde, zararsız bir bağırsak bakterisinde oluşan direnç geni, saatler içinde ölümcül bir zatürre veya kan dolaşımı enfeksiyonu etkenine kopyalanabilir (Tang vd., 2023).

teksaglik-kose-yazilari-gorunmeyen-kuresel-salgin-antibiyotikler-silahlarini-kaybederken-tek-saglik-bizi-nasil-koruyacak-3.png

Şekil 2: Antibiyotik Direncinin Seçilim ve Yayılım Mekanizması

AMD'nin Kaynakları ve Tek Sağlık Döngüsü

Antibiyotik direncini yalnızca hastanelerde veya gereksiz ilaç yutan hastalarda ortaya çıkan tıbbi bir sorun olarak görmek, buzdağının yalnızca su üzerindeki kısmına bakmaktır (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2024). Dirençli mikroorganizmalar toplumlarda, gıda zincirinde, sağlık kuruluşlarında ve doğal çevrede (toprak ve suda) hızla yayılabilir (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Mikroplar pasaport taşımaz, sınır tanımaz ve doğada hiçbir canlı birbirinden yalıtılmış değildir (WHO, 2026b):

  • İnsan Sağlığı ve Toplum Kaynakları: Viral üst solunum yolu enfeksiyonlarında gereksiz antibiyotik talebi (UK Government, 2020; Bhardwaj vd., 2021), tedavinin hekimin önerdiği süreden önce yarıda bırakılması ve sağlık kuruluşlarındaki yetersiz enfeksiyon önleme ve kontrol uygulamaları direncin en yoğun seçilim alanını oluşturur (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Ayrıca toplumun antibiyotiklerin etki alanına dair bilgi eksikliği, yanlış kullanım döngüsünü sürekli beslemektedir (Bhardwaj vd., 2021).

teksaglik-kose-yazilari-gorunmeyen-kuresel-salgin-antibiyotikler-silahlarini-kaybederken-tek-saglik-bizi-nasil-koruyacak-2.png

Şekil 3: AMD Kaynakları ve Sektörler Arası Bulaşma Yolları (Tek Sağlık Döngüsü)

  • Hayvancılık, Su Ürünleri ve Gıda Zinciri: Çiftlik hayvanlarında ve su ürünleri yetiştiriciliğinde enfeksiyonları önlemek amacıyla yapılan kontrolsüz antimikrobiyal uygulamalar ile ilaçlı yemlerin uygunsuz kullanımı, hayvanların bağırsak florasında dirençli bakterilerin baskın hale gelmesine yol açar (Van Boeckel vd., 2019; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Bu dirençli mikroplar ve taşıdıkları direnç genleri, yeterince pişirilmemiş et, süt, yumurta ve deniz ürünleri gibi hayvansal gıdalar üzerinden doğrudan sofralarımıza ulaşabileceği gibi, hayvanlarla yakın temas halindeki yetiştiricilere ve veteriner hekimlere de bulaşabilir (CDC, 2024; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).
  • Bitki Sağlığı ve Tarımsal Üretim: Bitkisel üretimde hastalık ve zararlılarla mücadele amacıyla kontrolsüz kullanılan antimikrobiyal etkili bitki koruma ürünleri ve pestisitler, tarım ekosisteminde çapraz direnç gelişimini tetikler (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Bunun yanı sıra antibiyotik uygulanan hayvanların dışkılarının tarım arazilerinde gübre olarak kullanılması ve kirli sularla yapılan sulama, dirençli bakterilerin sebze ve meyveler aracılığıyla insanlara taşınmasına zemin hazırlar (CDC, 2024; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).
  • Atık Sular, Toprak ve Su Ekosistemleri: Evlerimizde yarım bırakıp çöpe veya lavaboya döktüğümüz ilaçlar, hastanelerin ve mezbahaların deşarj suları (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026), ilaç üretim tesislerinin atıkları ve organize hayvancılık bölgelerinden sızan kalıntılar; kanalizasyon sistemleri aracılığıyla derelere, göllere, yeraltı sularına ve denizlere karışır (Larsson & Flach, 2022; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Doğal su kaynakları ve toprak, farklı kökenlerden gelen bakterilerin buluşup birbirine direnç geni aktardığı devasa birer biyolojik "direnç havuzuna" dönüşür (United Nations Environment Programme [UNEP], 2023; Quadripartite Joint Secretariat on Antimicrobial Resistance, 2024; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

teksaglik-kose-yazilari-gorunmeyen-kuresel-salgin-antibiyotikler-silahlarini-kaybederken-tek-saglik-bizi-nasil-koruyacak-4.png

Şekil 4: Ekosistemde AMD Kaynakları ve Yayılım Matriksi.

İşte insan, hayvan, bitki ve çevre arasındaki bu çok yönlü etkileşim ağı, bize Tek Sağlık yaklaşımının bir tercih değil, yaşamsal bir zorunluluk olduğunu gösteriyor (WHO, 2026b; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH) ve Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) tarafından "Tek Sağlık Dörtlüsü" çatısı altında yürütülen küresel ortak eylem planları (FAO vd., 2022; Quadripartite Joint Secretariat on Antimicrobial Resistance, 2024; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026) ile DSÖ'nün 18–24 Kasım 2026 Dünya Antimikrobiyal Farkındalık Haftası için belirlediği "Tek Sağlık, Tek Eylem: AMD'yi Şimdi Önle" teması aynı hakikatin altını çiziyor: İnsan sağlığını, hayvan sağlığını, bitki sağlığını ve ekosistem bütünlüğünü aynı masada buluşturmadan bu sessiz pandemiyi durduramayız (WHO, 2026c; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

Tek Sağlık Yaklaşımına Göre AMD Yönetim Mekanizması Nasıl Olmalı?

Antimikrobiyal direnç, insan, hayvan, bitki ve ekosistem sağlığının birbirine kopmaz biyolojik ağlarla bağlı olduğu günümüz dünyasında "Tek Sağlık" (One Health) paradigmasının en kritik ve acil mücadele alanıdır (Robinson vd., 2016; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Geleneksel tıp yaklaşımı uzun yıllar boyunca antibiyotik direncini yalnızca hastaneler ve klinik reçeteleme pratikleriyle sınırlı bir mesele olarak ele almıştır. Ancak moleküler epidemiyoloji ve çevresel mikrobiyoloji verileri, direncin hiçbir sektörde tek başına kontrol altına alınamayacağını kesin olarak kanıtlamaktadır (Collignon & McEwen, 2019; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

teksaglik-kose-yazilari-gorunmeyen-kuresel-salgin-antibiyotikler-silahlarini-kaybederken-tek-saglik-bizi-nasil-koruyacak-5.png

Şekil 5: Tek Sağlık Yaklaşımında Entegre AMD Yönetim Mekanizması (6 Sütunlu Savunma Mimarisi)

Bakteriler, kazandıkları direnç genlerini (geniş spektrumlu beta-laktamaz [ESBL], karbapenemaz ve kolistin direnci genleri vb.) plazmidler ve transpozonlar aracılığıyla yatay gen transferi yoluyla farklı türlere aktarabilmektedir (Tang vd., 2023). Hayvan bağırsağında seçilen bir direnç geni, gübre ve sulama suyu aracılığıyla topraktaki bir bakteriye, oradan da hastane ortamındaki klinik bir patojene geçebilmektedir (Collignon & McEwen, 2019; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Üstelik OECD analizleri, kontrol altına alınamayan AMD'nin küresel sağlık harcamalarını katlayacağını, hastanede yatış sürelerini uzatacağını ve hayvansal protein üretimindeki kayıplarla birlikte küresel ekonomide yıkıcı hasarlara yol açacağını göstermektedir (OECD, 2023; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Küresel ısınma, sel ve kuraklık gibi iklim krizleri de Candida auris ve azol dirençli Aspergillus fumigatus gibi çoklu ilaca dirençli mantar tehditlerini tetikleyerek bu tabloyu ağırlaştırmaktadır (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

Dolayısıyla AMD ile mücadelede kalıcı başarı, tek bir bakanlığın veya meslek grubunun çabasıyla değil; insan, hayvan, bitki ve çevre eksenlerini ortak bir komuta merkezinde buluşturan, çok katmanlı ve senkronize bir Tek Sağlık Yönetim Mekanizması ile mümkündür (FAO vd., 2022; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). İdeal bir Tek Sağlık AMD yönetim mekanizması şu altı temel sütun üzerine inşa edilmelidir:

1. Sektörler Üstü Ortak Yönetişim ve "Tek Sağlık" İyi Yönetişim Merkezi: Sağlık, tarım, hayvancılık ve çevre otoritelerinin birbirinden kopuk çalıştığı parçalı yapılar, dirençle mücadeledeki en büyük zafiyettir (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Merkezi düzeyde Ulusal Tek Sağlık / AMD Koordinasyon Kurulu, yerel düzeyde ise İl Sağlık, Tarım ve Orman ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Müdürlüklerini aynı masada buluşturan İl Koordinasyon Kurulları aktif karar alma yetkisiyle donatılmalı; antimikrobiyal satışları, yem katkıları ve atık deşarj limitleri ortak mevzuatlarla güvence altına alınmalıdır (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

2. Bütüncül Sürveyans ve Genomik Erken Uyarı Ağı: İnsan sağlığı sürveyans verileri (UAMDS, USHİESA), veteriner hekimlik laboratuvar kayıtları, gıda kalıntı analizleri ve çevresel izleme sonuçları tek bir dijital platformda birleştirilmelidir (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Tüm Genom Dizileme (WGS) ile hastanedeki bir süper bakterinin genetik haritası çiftlik veya nehir suyundaki suşlarla karşılaştırılarak bulaşma zinciri kaynağında yakalanmalı; veriler DSÖ GLASS ve Avrupa CAESAR ağlarıyla senkronize edilmelidir (WHO, 2025; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

3. İnsan Sağlığında Akılcı Klinik Yönetişim ve Yapay Zekâ Desteği: Enfeksiyon hastalıkları uzmanı, tıbbi mikrobiyolog ve klinik eczacıdan oluşan Antimikrobiyal Yönetişim Ekipleri (AYE) hastanelerde aktif rol üstlenmeli; kısıtlı antibiyogram bildirimi ile son çare ilaçlar korunmalıdır (Shrestha vd., 2025; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). DSÖ AWaRe sınıflandırmasına göre güvenli Erişim (Access) grubu antibiyotikler önceliklendirilmeli (WHO, 2023), viral-bakteriyel ayrımını dakikalar içinde yapan hızlı tanı kitleri yaygınlaştırılmalı ve yapay zekâ tabanlı Klinik Karar Destek Sistemleri (KKDS) ile hekimlere anlık reçete desteği sunulmalıdır (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

4. Hayvancılık ve Gıda Zincirinde "Önce Biyogüvenlik ve Aşılama" Modeli: Büyütme faktörü ve rutin koruyucu amaçlı antibiyotik kullanımı kesin biçimde sonlandırılmalı; ilaçlı yem üretimi ve kesim öncesi arınma süreleri dijital sistemlerle denetlenmelidir (Van Boeckel vd., 2019; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Çiftlik hayvanları ve su ürünlerinde aşılama oranları %80'in üzerine çıkarılarak antibiyotik ihtiyacı kaynağında azaltılmalıdır (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

5. Bitki Sağlığı ve Tarımsal Ekosistemde Ekolojik Dönüşüm: Kimyasal pestisitler ve klinik mantar ilaçlarıyla çapraz direnç oluşturan azol grubu fungisitlerin yerine Entegre Zararlı Yönetimi (IPM) ile biyolojik mücadele yaygınlaştırılmalıdır (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Hayvansal gübrelerin tarlalara verilmeden önce patojen ve direnç genlerinden arındırılması zorunlu tutulmalı, bitki koruma ürünleri elektronik izlenebilirlikle takip edilmelidir (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

Ülkemizde bu çok boyutlu sürecin merkezinde yer alan T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, hem gıda güvenliği ile veteriner halk sağlığı uygulamaları hem de orman ekosistemleri ile biyoçeşitliliğin korunması ve sürdürülebilirliği ekseninde antimikrobiyal dirençle mücadeleye yönelik kritik çalışmalar yürütmektedir.

6. Çevre, Atık Su Epidemiyolojisi ve İleri (Dördüncül) Arıtma: Şehir kanalizasyon şebekeleri, hastaneler, mezbahalar ve çiftliklerden alınan atık sularda düzenli direnç geni ve kalıntı haritalaması yapılmalıdır (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Yüksek riskli noktasal kaynaklarda mikrokirleticileri tutabilen dördüncül (ileri) arıtma teknolojileri ve Sürekli İzleme Merkezleri (SİM) devreye alınmalı; evsel atık ilaçlar için eczane ve belediye toplama ağları etkinleştirilmelidir (Larsson & Flach, 2022; UNEP, 2023; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026).

Bireysel Savunma Hattımız: Akılcı Antibiyotik Kullanımı

Kurumsal düzeyde kurulan bu altı sütunlu Tek Sağlık yönetim mekanizmasının sahada gerçek bir başarıya ulaşması, en nihayetinde her bir bireyin kendi ecza dolabının önünde vereceği kararlara bağlıdır. Çünkü antimikrobiyal dirençle (AMD) mücadelede en güçlü ve vazgeçilmez savunma hattımız, elimizdeki mevcut antibiyotikleri bilinçli ve akılcı kullanmaktır (WHO, 2015).

Konunun taşıdığı bu hayati ve stratejik önem nedeniyle ülkemizde akılcı ilaç politikalarına kurumsal bir kimlik kazandırılmış; 2014 yılında başlatılan kapsamlı çalışmalar doğrultusunda doğrudan bu alana odaklanan Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) Akılcı İlaç Kullanımı Dairesi Başkanlığı kurulmuştur. Küresel ölçekte bir halk sağlığı tehdidi olan direnç sorununa karşı müstakil bir daire başkanlığı düzeyinde yapılan bu kurumsal yapılanma, hem devletin konuya verdiği en üst düzey önemin somut bir göstergesi hem de bireysel farkındalığı toplumsal bir kalkan haline getirme iradesinin temel dayanağıdır.

Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO, 2023) geliştirmiş olduğu AWaRe (Erişim, İzleme, Rezerv) sınıflandırması ve akılcı ilaç kullanımı ilkeleri doğrultusunda, vatandaş olarak günlük yaşamımızda uygulayacağımız beş altın kural direnç zincirini daha en başından kırabilir:

teksaglik-kose-yazilari-gorunmeyen-kuresel-salgin-antibiyotikler-silahlarini-kaybederken-tek-saglik-bizi-nasil-koruyacak-6.png

Şekil 7: Akılcı Antibiyotik (İlaç) Kullanımı.

Ortak Hazinemizi Korumak

Antibiyotikler, doğanın ve bilimin insanlığa sunduğu sınırsız bir kaynak değil; her yanlış kullanımda tükenen ortak bir hazinedir (T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Bugün basit bir soğuk algınlığı için içilen gereksiz bir tek antibiyotik tableti bile, yarın yoğun bakımda yaşam mücadelesi veren bir yakınımızın hayatını kurtaracak son çare ilacın etkisiz kalmasına zemin hazırlayabilir (WHO, 2025; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Sağlıklı insanlar, sağlıklı hayvanlar ve temiz bir ekosistem birbirinden ayrı düşünülemez (WHO, 2026b; T.C. Sağlık Bakanlığı SGGM, 2026). Bilimin rehberliğinde kurulan Tek Sağlık kalkanını günlük yaşamımızdaki akılcı kararlarla birleştirdiğimizde bu sessiz pandemiyi durdurabiliriz.

Kaynakça

Antimicrobial Resistance Collaborators. (2022). Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019: A systematic analysis. The Lancet, 399(10325), 629–655. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)02724-0

Bhardwaj, K., Shenoy, M. S., Baliga, S., Unnikrishnan, B., & Baliga, B. S. (2021). Knowledge, attitude and practices related to antibiotic use and resistance among the general public of coastal South Karnataka, India: A cross-sectional survey. Clinical Epidemiology and Global Health, 11, 100717. https://doi.org/10.1016/j.cegh.2021.100717

Centers for Disease Control and Prevention. (2024). About One Health. U.S. Department of Health and Human Services. https://www.cdc.gov/one-health/about

Collignon, P. J., & McEwen, S. A. (2019). One Health—Its importance in helping to better control antimicrobial resistance. Tropical Medicine and Infectious Disease, 4(1), 22.   https://doi.org/10.3390/tropicalmed4010022

Food and Agriculture Organization of the United Nations, United Nations Environment Programme, World Health Organization, & World Organisation for Animal Health. (2022). One Health joint plan of action (2022–2026): Working together for the health of humans, animals, plants and the environment. WHO. https://doi.org/10.4060/cc2289en

GBD 2021 Antimicrobial Resistance Collaborators. (2024). Global burden of bacterial antimicrobial resistance 1990–2021: A systematic analysis with forecasts to 2050. The Lancet, 404(10459), 1199–1226. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(24)01867-1

Larsson, D. G. J., & Flach, C.-F. (2022). Antibiotic resistance in the environment. Nature Reviews Microbiology, 20(5), 257–269. https://doi.org/10.1038/s41579-021-00649-x

OECD. (2023). Fighting antimicrobial resistance in EU and EEA countries: Embracing a One Health approach. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/fdb1629f-en

Quadripartite Joint Secretariat on Antimicrobial Resistance. (2024). Implementing the global action plan on antimicrobial resistance: First quadripartite biennial report. World Health Organization, Food and Agriculture Organization of the United Nations, United Nations Environment Programme, & World Organisation for Animal Health. https://www.who.int/publications/i/item/9789240095663

Robinson, T. P., Bu, D. P., Carrique-Mas, J., Fèvre, E. M., Gilbert, M., Grace, D., Hay, S. I., Jiwakanon, J., Kakkar, M., Kariuki, S., Laxminarayan, R., Lubroth, J., Magnusson, U., Ngoc, P. T., Van Boeckel, T. P., & Woolhouse, M. E. J. (2016). Antibiotic resistance is the quintessential One Health issue. Transactions of the Royal Society of Tropical Medicine and Hygiene, 110(7), 377–380. https://doi.org/10.1093/trstmh/trw048

Shrestha, J., Zahra, F., & Cannady, P., Jr. (2025). Antimicrobial stewardship. In StatPearls. StatPearls Publishing. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK572068/

Tang, K. W. K., Millar, B. C., & Moore, J. E. (2023). Antimicrobial resistance (AMR). British Journal of Biomedical Science, 80, 11387. https://doi.org/10.3389/bjbs.2023.11387

T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. (2025). Ulusal Sağlık Hizmeti ile İlişkili Enfeksiyonlar Sürveyans Ağı (USHİESA) Özet Raporu 2024. T.C. Sağlık Bakanlığı Bulaşıcı Hastalıklar ve Erken Uyarı Dairesi Başkanlığı.  https://hsgm.saglik.gov.tr/media/attachments/2025/06/23/ek_ulusal-saglik-hizmeti-ile-Iliskili-enfeksiyonlar-surveyans-agi-ushlesa-Ozet-raporu-2024.pdf

T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü. (2026). Antimikrobiyal Direnç ile Mücadele Ulusal Eylem Planı 2026–2030 (Yayın No: 1381). T.C. Sağlık Bakanlığı. https://sggm.saglik.gov.tr/TR-115921/antimikrobiyal-direnc-ile-mucadele-ulusal-eylem-plani-2026-2030.html

UK Government. (2020). Antibiotic use and resistance: What the public know. UK Health Security Agency. https://www.gov.uk/government/publications/antibiotic-use-and-resistance-what-the-public-know

United Nations Environment Programme. (2023). Bracing for superbugs: Strengthening environmental action in the One Health response to antimicrobial resistance. UNEP. https://www.unep.org/resources/superbugs/environmental-action

Van Boeckel, T. P., Pires, J., Silvester, R., Zhao, C., Song, J., Criscuolo, N. G., Gilbert, M., Bonhoeffer, S., & Laxminarayan, R. (2019). Global trends in antimicrobial resistance in animals in low- and middle-income countries. Science, 365(6459), eaaw1944.   https://doi.org/10.1126/science.aaw1944

World Health Organization. (2015). Global action plan on antimicrobial resistance. World Health Organization. https://iris.who.int/handle/10665/193736

World Health Organization. (2023). AWaRe classification of antibiotics for evaluation and monitoring of use, 2023. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/WHO-MHP-HPS-EML-2023.04

World Health Organization. (2025). Global antibiotic resistance surveillance report 2025. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240116337/

World Health Organization. (2026a). Antimicrobial resistance: Fact sheet. World Health Organization. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance

World Health Organization. (2026b). One Health: Questions and answers. World Health Organization. https://www.who.int/news-room/questions-and-answers/item/one-health

World Health Organization. (2026c). World AMR Awareness Week 2026: One Health, one action: Prevent AMR now – Campaign guide. World Health Organization.  https://www.who.int/publications/m/item/world-amr-awareness-week-2026---campaign-guide

Notlar/Diğer

Prof. Dr. Selçuk KILIÇ

Uluslararası Tek Sağlık Derneği Başkan Yardımcısı - Türk Mikrobiyoloji Cemiyeti Tek Sağlık Çalışma Grubu Üyesi - Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Gülhane Tıp Fakültesi, Ankara

teksaglik.com web sitesi, sizlere daha iyi bir gezinme deneyimi sunmak için çerezler kullanmaktadır.

Bunlar arasında sitenin çalışması için gerekli olan temel çerezlerin yanı sıra, yalnızca anonim istatistiksel amaçlar, konfor ayarları veya kişiselleştirilmiş içerik göstermek için kullanılan diğer çerezler de bulunmaktadır. Hangi kategorilere izin vermek istediğinize kendiniz karar verebilirsiniz. Ayarlarınıza bağlı olarak, web sitesinin tüm işlevlerinin kullanılamayabileceğini lütfen unutmayın.

teksaglik.com web sitesi, sizlere daha iyi bir gezinme deneyimi sunmak için çerezler kullanmaktadır.

Bunlar arasında sitenin çalışması için gerekli olan temel çerezlerin yanı sıra, yalnızca anonim istatistiksel amaçlar, konfor ayarları veya kişiselleştirilmiş içerik göstermek için kullanılan diğer çerezler de bulunmaktadır. Hangi kategorilere izin vermek istediğinize kendiniz karar verebilirsiniz. Ayarlarınıza bağlı olarak, web sitesinin tüm işlevlerinin kullanılamayabileceğini lütfen unutmayın.

Tercihleriniz kaydedildi